Sông nước Thu Bồn rộn ràng vào hội

Là sinh hoạt tín ngưỡng bản địa, lễ hội phản ánh mạch nguồn văn hóa bền bỉ của cư dân miền Trung, nơi ký ức lịch sử, niềm tin tâm linh và đời sống xã hội được kết nối qua nhiều thế hệ...

Lễ hội Bà Thu Bồn được người dân xã Nông Sơn và xã Duy Xuyên tổ chức vào ngày 10-12 tháng Hai âm lịch hằng năm

Dòng chảy tín ngưỡng và ký ức cộng đồng

Lễ hội Bà Thu Bồn là một lễ hội dân gian đặc sắc, lâu đời, được xem là hình thái văn hóa phi vật thể thuộc tín ngưỡng thờ Mẫu có quy mô lớn. Tại Quảng Nam (cũ), lễ hội diễn ra vào ngày 10- 12 tháng Hai âm lịch hằng năm tại xã Quế Trung (huyện Nông Sơn) và xã Duy Tân (huyện Duy Xuyên), nay là xã Nông Sơn và xã Thu Bồn, TP Đà Nẵng.

Trải qua hơn 300 năm hình thành và phát triển, lễ hội Bà Thu Bồn đã trở thành nét đẹp văn hóa tâm linh quan trọng, kết tinh truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, đồng thời thể hiện tính gắn kết cộng đồng của cư dân vùng ven sông. Lễ hội là tín ngưỡng dân gian linh thiêng được gìn giữ qua nhiều thế hệ, đồng thời là biểu tượng của sự giao thoa, tiếp biến giữa văn hóa Việt và văn hóa Chămpa trong quá trình người Việt mở mang bờ cõi, lập làng từ thế kỷ XIV đến nay.

Người dân vùng ven sông Thu Bồn luôn dành cho Bà sự tôn kính, xem Bà là “Mẹ xứ Quảng”, người bảo hộ cho sông nước và cư dân nơi đây. Nhiều truyền thuyết về Bà (còn gọi là Bô Bô Phu nhân) được lưu truyền, trong đó có chuyện Bà là nữ tướng người Chăm, khi lâm nạn đã một mình chống cự, rồi anh dũng hy sinh và trôi về làng Thu Bồn.

Bà đã hiển linh giúp dân vượt qua hạn hán, mang lại mùa màng tươi tốt, mưa thuận gió hòa, đồng thời che chở người dân khi gặp sóng to gió lớn. Sau đó, nhiều giai thoại về Bà tiếp tục được lưu truyền rộng rãi. Ghi nhận công trạng và sự linh ứng, triều Nguyễn đã ban sắc phong Bà là “Mỹ đức thục hạnh Bô Bô phu nhân thượng đẳng thần”.

Với những giá trị văn hóa, tâm linh đặc sắc, tháng 9.2020, lễ hội Bà Thu Bồn của các địa phương Duy Tân và Quế Trung (Quảng Nam cũ) đã được Bộ VHTTDL đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Danh hiệu này không chỉ khẳng định giá trị truyền thống của lễ hội mà còn tạo động lực để các địa phương tiếp tục bảo tồn, phát huy di sản, mở rộng quy mô, làm phong phú nội dung, hình thức và tăng cường quảng bá, góp phần tôn vinh những giá trị văn hóa dân gian đặc sắc.

Năm nay, lễ hội Bà Thu Bồn sẽ diễn ra từ ngày 28-30.3 tại bến di tích Dinh Bà Thu Bồn, thôn Trung An, xã Nông Sơn, TP Đà Nẵng, với nhiều hoạt động phong phú, đặc sắc. Phần lễ được tổ chức trang trọng tại khuôn viên lăng Bà với các nghi thức truyền thống như rước sắc, dâng bánh cúng Bà, rước nước, dâng hương, đại tế, hoàn sắc...

Bên cạnh phần lễ, phần hội có nhiều hoạt động đan xen như trình diễn áo dài, chương trình nghệ thuật Dòng thiêng Thu Bồn - Huyền thoại và khát vọng, hát Tuồng, hô Bài chòi, đua thuyền truyền thống, bóng chuyền, cờ làng, các gian hàng OCOP, trò chơi dân gian và ẩm thực…

Các phần lễ của Lễ hội Bà Thu Bồn được tổ chức theo nghi thức truyền thống, đậm đà bản sắc văn hóa

Phát huy giá trị văn hóa - du lịch của lễ hội

Ông Lý Xuân Phong, Chủ tịch UBND xã Nông Sơn cho biết, lễ hội Bà Thu Bồn là hoạt động thường niên, thể hiện khát vọng về cuộc sống phồn vinh, mưa thuận gió hòa và tinh thần đoàn kết - những yếu tố làm nên bản sắc văn hóa riêng của vùng đất này.

Chính quyền và người dân địa phương không ngừng nỗ lực gìn giữ lễ hội, coi đây vừa là trách nhiệm vừa là niềm tự hào chung, nhằm lưu truyền di sản tín ngưỡng dân gian độc đáo cho các thế hệ mai sau. Đồng thời, lễ hội cũng là dịp quảng bá danh lam thắng cảnh, phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa Dinh Bà Thu Bồn, góp phần nâng cao ý thức bảo tồn, tôn tạo di sản.

Bên cạnh lễ hội Bà Thu Bồn, khu vực Quảng Nam (cũ) còn có lễ hội Bà Chiêm Sơn tại xã Duy Trinh, huyện Duy Xuyên (nay là xã Duy Xuyên, TP Đà Nẵng), được Bộ VHTTDL công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 6.2025. Lễ hội diễn ra từ ngày 10-12 tháng Giêng hằng năm, nhằm tưởng nhớ và tri ân Bà Chiêm Sơn (Bô Bô Thái Dương phu nhân), người được xem là có công phù trợ, che chở, hộ quốc an dân cho cư dân địa phương.

Dọc lưu vực sông Thu Bồn, từ thượng nguồn đến hạ lưu, tồn tại hệ thống lễ hội dân gian phong phú, tiêu biểu như tín ngưỡng thờ Bà Thiên Y A Na ở Núi Ấn, Bà Bô Bô Thu Bồn, Bà Bô Bô Chiêm Sơn (Bà Đá Thái Dương phu nhân)… cùng nhiều làng xã thờ tự, kéo dài đến Hội An và Cù Lao Chàm. Đối với cư dân nơi đây, các lễ hội vừa là sinh hoạt tín ngưỡng lại vừa là nhu cầu văn hóa tinh thần thiết yếu, góp phần bồi đắp đời sống cộng đồng. Việc được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã khẳng định giá trị tâm linh lâu đời và sức sống bền bỉ của các lễ hội, đồng thời tạo cơ sở để bảo tồn và phát huy bản sắc truyền thống của địa phương.

Lễ hội không chỉ duy trì sinh hoạt văn hóa cộng đồng, tăng cường sự gắn kết giữa các làng xã dọc hai bờ sông Thu Bồn, mà còn thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa phần lễ và phần hội. Thông qua đó, giá trị văn hóa được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ, từ nghi thức lễ tế cổ xưa đến các làn điệu dân ca, trò chơi dân gian đặc trưng.

Với danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, các lễ hội dân gian được khẳng định như những giá trị văn hóa đặc sắc của địa phương, mở ra dư địa phát triển du lịch văn hóa - tâm linh. Từ đó, hình ảnh một Đà Nẵng giàu truyền thống được lan tỏa rộng rãi, góp phần gìn giữ và bồi đắp những giá trị văn hóa cội nguồn trong đời sống đương đại.

THU HOÀI