Sự 'bốc đồng' của ông Trump

Phong cách khó lường của Tổng thống Mỹ Donald Trump đẩy tiến trình ngoại giao với Iran vào trạng thái rối ren. Ảnh: Reuters.

Phong cách khó lường của Tổng thống Mỹ Donald Trump đang khiến tiến trình ngoại giao với Iran rơi vào trạng thái rối ren, nhưng đồng thời cũng làm nổi bật giá trị chiến lược không thể thay thế của eo biển Hormuz trong toan tính của Tehran.

Quyết định cử phái đoàn Mỹ tới Islamabad nối lại đàm phán với Iran chỉ 24 giờ sau khi Tehran một lần nữa phong tỏa Hormuz gửi đi thông điệp rõ ràng rằng tuyến hàng hải này vẫn là “lá bài mặc cả” then chốt.

Đồng thời, cách tiếp cận đầy biến động của ông Trump càng khiến Iran tin rằng họ cần hành xử điềm tĩnh và có tính toán chiến lược - những phẩm chất mà họ cho rằng Washington đang thiếu, cây bút Patrick Wintour bình luận trên Guardian.

"Màn sương" của những tuyên bố

Mức độ ngờ vực và “sương mù” bao trùm quan hệ Mỹ - Iran hiện nay khiến không ai có thể chắc chắn liệu sau các cuộc họp tại Phòng Tình huống cuối tuần, ông Trump có đang sử dụng ngoại giao như một “bình phong” trước khi tiến hành đòn tấn công quân sự mới, khi lệnh ngừng bắn hết hiệu lực vào ngày 22/4.

Ngay cả giai đoạn chuẩn bị cho vòng đàm phán thứ hai tại Islamabad cũng không mấy thuận lợi. Một phần nguyên nhân đến từ việc ông Trump nhiều lần tỏ ra thiếu kiên nhẫn, không tuân thủ trình tự đàm phán từng bước và không tính đến các nhạy cảm từ phía Iran.

Truyền thông nhà nước Iran tối 19/4 cho biết Tehran sẽ không tham gia đàm phán, với hãng thông tấn IRNA cáo buộc Washington đưa ra “yêu sách quá mức, kỳ vọng phi thực tế, liên tục thay đổi lập trường, mâu thuẫn lặp lại” và duy trì phong tỏa hải quân - điều mà họ coi là vi phạm lệnh ngừng bắn.

Iran từ chối đàm phán với Mỹ vì tấn công tàu Iran Ngày 20/4, Iran bác bỏ việc tham gia vòng đàm phán hòa bình thứ hai với Mỹ, viện dẫn các yêu sách từ phía Washington và lệnh phong tỏa hàng hải đang áp đặt lên các cảng của nước này. Trước đó, Tổng thống Trump cảnh báo sẽ tái khởi động các cuộc tấn công quân sự trừ khi Iran chấp nhận toàn bộ các điều khoản do phía Mỹ đưa ra.

Trước khi quay lại bàn đàm phán, Iran đưa ra ba điều kiện: ngừng bắn tại Lebanon, chấm dứt phong tỏa các cảng của Iran và có tiến triển trong việc giải phóng tài sản bị đóng băng. Tehran cùng các bên trung gian tại Pakistan xem đây là quy trình ngoại giao “có đi có lại”, với mỗi bước xây dựng lòng tin từ một phía sẽ kéo theo nhượng bộ tương ứng từ phía kia.

Trong bối cảnh đó, việc ông Trump áp đặt lệnh ngừng bắn hai tuần tại Lebanon được Iran đánh giá là tín hiệu tích cực, dự kiến sẽ dẫn đến việc Tehran nới lỏng một phần việc kiểm soát eo biển Hormuz.

Ngoại trưởng Abbas Araghchi đã thông báo bước đi này trên mạng xã hội, dù cách diễn đạt còn thiếu rõ ràng. Đổi lại, Iran kỳ vọng Mỹ sẽ dỡ bỏ phong tỏa các cảng của họ, tạo động lực cho một “vòng xoáy tích cực” trong đàm phán.

Tuy nhiên, loạt phát ngôn sau đó của ông Trump đã phá vỡ kỳ vọng này. Ông không những giữ nguyên phong tỏa, mà còn tuyên bố Iran đã dỡ bỏ hoàn toàn hạn chế tại Hormuz, thậm chí khẳng định Tehran đồng ý chuyển giao kho uranium làm giàu cao cho Mỹ. Những tuyên bố này tạo cảm giác Iran đã “đầu hàng”, làm dấy lên phản ứng dữ dội tại Tehran.

Tranh cãi nội bộ tại Iran sau đó giữa Bộ Ngoại giao và lực lượng Lực lượng Cách mạng Hồi giáo (IRGC) vẫn chưa rõ là bất đồng thực sự hay chỉ là hệ quả của việc Washington diễn giải sai phát biểu của phía Iran.

Dù vậy, các quan chức Iran nhanh chóng đính chính. Chủ tịch Quốc hội Mohammad-Bagher Ghalibaf cáo buộc ông Trump “nói dối” nhưng khẳng định cánh cửa ngoại giao chưa khép lại.

Ông Trump cáo buộc Iran vi phạm thỏa thuận ngừng bắn Ngày 19/4, Tổng thống Trump cáo buộc Iran vi phạm thỏa thuận ngừng bắn, khi lực lượng Iran nã súng vào tàu di chuyển gần eo biển Hormuz. Ông Trump đe dọa sẽ tấn công hạ tầng trọng yếu của Iran từ phi Tehran chấp nhận các thỏa thuận do Mỹ đưa ra.

Khi Mỹ không dỡ bỏ phong tỏa, Tehran tuyên bố đóng cửa hoàn toàn eo Hormuz trở lại, chấm dứt việc mở cửa có điều kiện trước đó. Trước tình thế này, thay vì leo thang, ông Trump tiếp tục lựa chọn quay lại bàn đàm phán, bất chấp hàng loạt tín hiệu trái chiều từ nội bộ Nhà Trắng, bao gồm cả việc Phó Tổng thống JD Vance có tham gia hay không.

Bế tắc cốt lõi và lối thoát “thỏa thuận khung”

Tuy nhiên, những diễn biến hỗn loạn này không giúp hai bên tiến gần hơn tới vấn đề cốt lõi: quyền làm giàu uranium của Iran trên lãnh thổ nước này. Một hướng đi khả dĩ được đặt ra là tạm gác tranh chấp, hướng tới một thỏa thuận khung nhằm duy trì đối thoại trong bối cảnh không có chiến tranh, thậm chí có thể được thúc đẩy tại cuộc gặp sắp tới giữa ông Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình.

Đến cuối ngày, hãng tin Fars News Agency dẫn nguồn từ các cơ quan chức năng Iran cho biết nước này sẽ tiếp tục “giữ im lặng” trước các thông tin từ truyền thông quốc tế. Trong bối cảnh đó, nhiều ý kiến cho rằng một Nhà Trắng “ít ồn ào hơn” có thể là yếu tố giúp tiến trình hòa bình tiến triển nhanh hơn.