Sửa Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá: Cần khung pháp lý đủ sức đón đầu sản phẩm mới

Việt Nam hiện nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá cao nhất thế giới và đứng thứ ba ASEAN. Trong khi đó, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng ngày càng xuất hiện nhiều trong giới trẻ, học sinh, sinh viên, đặt ra những thách thức mới đối với công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Tại tọa đàm do Báo Tiền Phong tổ chức ngày 26/8, các chuyên gia, nhà quản lý và đại biểu Quốc hội đã thảo luận nhiều giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách, tăng hiệu quả thực thi pháp luật và chủ động ứng phó với những sản phẩm thuốc lá mới.

Thuốc lá thế hệ mới và khoảng trống trong quản lý

Theo nghiên cứu tại khoảng 700 bệnh viện trên cả nước, năm 2023 ghi nhận 1.224 trường hợp nhập viện do ngộ độc khi sử dụng thuốc lá điện tử.

Bà Trần Thị Vân Ngọc, Phó Chánh Văn phòng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), cho biết đã xuất hiện tình trạng phối trộn ma túy vào dung dịch thuốc lá điện tử. Người sử dụng có thể bị ngộ độc, ảo giác và ảnh hưởng đến hệ thần kinh tương tự tình trạng sử dụng ma túy quá liều.

Các diễn giả trao đổi tại Tọa đàm - Ảnh: Báo Tiền phong

Không chỉ vấn đề sức khỏe, việc quảng bá và tiếp cận thuốc lá thế hệ mới cũng đang trở thành thách thức lớn. Ông Hoàng Đức Nam, Phó Trưởng Ban Công tác Đoàn, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, cho biết trên không gian mạng xuất hiện nhiều hình thức quảng cáo trá hình, khiến thanh thiếu nhi dễ dàng tiếp cận các sản phẩm thuốc lá mới.

Theo ông Nam, không chỉ sản phẩm mà cả những nội dung bàn luận, chia sẻ, quảng bá về việc sử dụng thuốc lá thế hệ mới cũng xuất hiện ngày càng nhiều trên mạng xã hội.

Trong khi các doanh nghiệp, thương hiệu hoặc công ty truyền thông hoạt động chính thức tại Việt Nam có thể được cơ quan chức năng kiểm soát bằng các công cụ pháp lý, việc quản lý các nền tảng xuyên biên giới không đặt máy chủ tại Việt Nam khó khăn hơn. Đây lại là những nền tảng được giới trẻ sử dụng thường xuyên.

Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến, Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong, nhận định sau hơn 13 năm đi vào cuộc sống, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang đứng trước những thách thức mới. Thị trường xuất hiện nhiều sản phẩm mới, phương thức kinh doanh thay đổi, trong khi một số quy định hiện hành đã bộc lộ khoảng trống và chưa theo kịp thực tế.

Tình trạng hút thuốc tại nhà hàng, quán ăn, bến xe và nhiều nơi công cộng vẫn diễn ra. Theo ông Tiến, quy định đã có nhưng việc tuân thủ chưa thật sự nghiêm. Ở nhiều nơi, người được giao nhiệm vụ nhắc nhở lại không có thẩm quyền xử phạt, trong khi lực lượng kiểm tra còn mỏng.

Ngày 22/6/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 160/NQ-CP, thống nhất thông qua hai nhóm chính sách lớn trong Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Theo định hướng này, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới khác sẽ bị cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, quá cảnh, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, chứa chấp và sử dụng. Các cơ sở bán buôn, bán lẻ cũng sẽ không được trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức.

Đây được xem là những thay đổi lớn trong chính sách quản lý thuốc lá, nhất là trong bối cảnh Việt Nam hiện có khoảng 16 triệu người hút thuốc, trong đó có một bộ phận là người trẻ.

Luật cần đủ rộng để không chạy sau công nghệ

Góp ý về dự thảo sửa đổi, bà Nguyễn Quỳnh Liên, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, cho rằng khi đưa các quy định cấm đối với thuốc lá mới vào luật cần làm rõ phạm vi cấm sản xuất, đặc biệt đối với trường hợp sản xuất tại Việt Nam nhưng chỉ để xuất khẩu.

Theo bà Liên, nhóm sản phẩm này không chỉ liên quan đến người tiêu dùng trong nước mà còn gắn với chuỗi sản xuất, cung ứng và thương mại toàn cầu. Vì vậy, quy định trong Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cần được đặt trong mối quan hệ với pháp luật về đầu tư, sản xuất và thương mại.

Đồng thời, khi quy định cấm được đưa vào luật, cần xác định rõ đây là lĩnh vực cấm sản xuất hay sản xuất có điều kiện; phân biệt giữa sản phẩm sản xuất để tiêu thụ tại Việt Nam với trường hợp nhà đầu tư nước ngoài đặt nhà máy tại Việt Nam nhưng chỉ sản xuất để xuất khẩu.

“Đây không chỉ là vấn đề thuộc phạm vi của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá mà còn liên quan đến pháp luật về đầu tư, sản xuất và thương mại”, bà Nguyễn Quỳnh Liên nhấn mạnh.

Ở góc độ y tế, TS.BS. Dương Huy Lương, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), cho rằng lần sửa luật này cần xây dựng một khung pháp lý có tính bao quát và dự báo, thay vì chỉ “điểm tên” những sản phẩm đang tồn tại trên thị trường.

Theo ông Lương, trước đây pháp luật chủ yếu tập trung vào thuốc lá điếu truyền thống, thuốc lào. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của công nghệ, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và nhiều dạng sản phẩm mới liên tục xuất hiện.

Nếu luật chỉ quy định cụ thể đối với những sản phẩm đang có trên thị trường, vài năm tới, khi xuất hiện sản phẩm mới, nguy cơ pháp luật lại đi sau thực tiễn là rất lớn.

Do đó, dự thảo luật cần có độ mở nhất định, để những sản phẩm mới dù thay đổi về công nghệ, hình thức hay tên gọi nhưng có bản chất và nguy cơ tương tự vẫn nằm trong phạm vi điều chỉnh.

“Cuộc chạy đua giữa công nghệ và quản lý sẽ không dừng lại. Nếu luật chỉ giải quyết những gì đang tồn tại, nguy cơ nhanh chóng lạc hậu là rất lớn”, TS.BS. Dương Huy Lương nói.

Theo ông Lương, một khung pháp lý có khả năng dự liệu những biến đổi trong tương lai sẽ giúp luật có sức sống lâu dài hơn, hạn chế việc phải sửa đổi mỗi khi xuất hiện một sản phẩm thuốc lá mới.

“Chúng ta mong muốn xây dựng một đạo luật tiệm cận các quy định của thế giới, đặt ưu tiên cao nhất là bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, thế hệ trẻ và xã hội. Nhưng đồng thời đây cũng là vấn đề của sản xuất, tiêu dùng, kinh tế và xã hội, đòi hỏi phải hài hòa lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp và các thành phần khác”, TS.BS. Dương Huy Lương nhấn mạnh.

Ông cho rằng Bộ Y tế cần có đầy đủ dữ liệu và phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành để xây dựng hành lang pháp lý phù hợp, vừa phục vụ mục tiêu phòng, chống tác hại của thuốc lá, vừa bảo đảm các ngành, lĩnh vực khác không bị ách tắc bởi những quy định của luật.