Sức sống của chợ

Triển lãm và Tọa đàm Tiền nhân lập chợ vừa được tổ chức tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II (Thành phố Hồ Chí Minh).

Các diễn giả trao đổi tại Tọa đàm Tiền nhân lập chợ.

Không gian kết nối văn hóa đặc sắc

Tiến sĩ Phạm Văn Luân, giảng viên Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật Trường đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh cho biết: "Đến nay, các nguồn tài liệu mà tôi khảo cứu được, chưa có tài liệu nào trả lời chính xác mốc thời gian chợ ở Việt Nam hình thành. Quá trình hình thành chợ ở Việt Nam gắn liền với nền văn minh lúa nước và mốc thời gian theo tôi là từ thế kỷ XVI trở về sau, đặc biệt là từ thế kỷ XVII, XVIII, XIX khi hệ thống kinh đô cần có những trung tâm mua bán, người dân có nhu cầu trao đổi hàng hóa".

Chợ không chỉ là nơi để đi chợ, mà còn là không gian kết nối văn hóa, kết nối thân tình giữa người bán và người mua. Chia sẻ về không gian văn hóa ở chợ, Tiến sĩ Nguyễn Thị Trúc Bạch, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu văn hóa và hội nhập, Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ cho biết: Quan hệ cộng đồng ở chợ được thiết lập trên 3 chiều cạnh. Thứ nhất, người bán và người mua, cuộc giao tiếp có thể kết thúc trong vòng vài phút nhưng mở ra mối quan hệ giữa người bán và người mua có thể kéo dài nhiều năm sau đó. Thứ hai, chợ là không gian kết nối người bán - người mua và làm dày lên độ tin cậy lẫn nhau về chất lượng sản phẩm, đúng giá, đúng hàng, cùng sự thân tình giữa người bán và người mua. Đó như “cam kết mềm” giữa người bán và người mua, dù không thông qua loại giấy tờ nào. So với các không gian mua bán hiện đại ngày nay, đó là nếp văn hóa mà chợ vẫn còn gìn giữ. Thứ ba, không gian văn hóa chợ thiết lập mối quan hệ tri thức, kinh nghiệm được trao truyền. Có thể qua cuộc mua bán ở chợ, cách sơ chế sản phẩm, các món ăn… được chia sẻ giữa người bán và người mua; hoặc sinh kế giữa các thế hệ được nối truyền lẫn nhau…

Một số món hàng thường gặp ở chợ truyền thống.

Chữ tín và chữ tình của chợ

Tiến sĩ Bùi Việt Thành, giảng viên Khoa Văn hóa học Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, vừa tham gia một dự án nghiên cứu cấp nhà nước về chợ truyền thống trong bối cảnh đương đại. Qua đó, tiến sĩ có dịp khảo sát thực tế 22 chợ khắp Việt Nam.

Tiến sĩ Bùi Việt Thành nhìn chợ như một không gian văn hóa với nhiều biểu hiện, chứ không chỉ là phong tục. Đầu tiên, chợ là một xã hội nhỏ được vận hành chỉn chu, có sự phân bố và hệ thống trong chợ vận hành rất chặt chẽ, mặc dù thoạt nhìn vào chợ có vẻ rất lộn xộn. Thứ hai, về phương thức sản xuất, chuyển đổi hàng hóa từ các vùng đến chợ. Thông qua chợ, hàng hóa đi xa hơn sức con người có thể đi - đây chính là đặc trưng rất cơ bản, truyền thống của chợ. Thứ ba, chợ trong mối quan hệ với nông thôn và thành thị, chợ truyền thống giúp đời sống của đô thị tồn tại và phát triển. Vì thế tên gọi, mạng lưới trao đổi cũng khác. Đặc biệt trong chợ có mối quan hệ huyết thống giữa những người bán trong chợ, người mua là bà con thân thích. Chợ vận hành theo chữ tình nên họ không dám bán đồ hư hỏng, kém chất lượng. Điều làm cho chợ rất thú vị đó còn là những âm thanh rất đặc biệt.

Nhà báo Cù Mai Công, tác giả một số sách về Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh, nhấn mạnh: Chữ tín, chữ tình là điều cơ bản của chợ. Điều này các trung tâm mua sắm hiện đại chắc chắn là không có được.

Giữa sự phát triển lớn mạnh của hệ thống thương mại điện tử, các nền tảng số đang vận hành thương mại, vậy có còn chỗ đứng cho chợ truyền thống, đặc biệt là các chợ truyền thống ở đô thị hay không? Qua kết quả nghiên cứu cũng như qua sự quan sát, góc nhìn của một nhà nghiên cứu văn hóa, Tiến sĩ Nguyễn Thị Trúc Bạch tin tưởng chợ truyền thống vẫn có chỗ đứng. Bởi lẽ, nhu cầu của người tiêu dùng đi chợ để có các bữa ăn nhanh và người bán đáp ứng được nhu cầu này. Bên cạnh đó, niềm tin, văn hóa và thói quen đi chợ của người Việt vẫn còn. Ngoài ra, người bán trong bối cảnh chuyển đổi số cũng nhận thức được khó khăn, rào cản sinh kế. Khi được sự hỗ trợ của chính quyền, ngành chức năng, họ đã nhanh chóng thích ứng trong bối cảnh chuyển đổi số, xây dựng kênh bán hàng đáp ứng nhu cầu của người mua để duy trì sinh kế.