Suy dinh dưỡng là 'kẻ thù thầm lặng' của bệnh nhân ung thư

Nhịn ăn để "bỏ đói" ung thư khiến người bệnh suy kiệt, tăng nguy cơ tử vong

Nhiều người bệnh ung thư vẫn cho rằng chỉ cần nhịn ăn hoặc cắt hoàn toàn đường, tinh bột là có thể "bỏ đói" tế bào ung thư. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, quan niệm này hiện chưa có cơ sở khoa học.

Bệnh nhân ung thư điều trị tại Bệnh viện Chợ Rẫy.

TS.BS Lưu Ngân Tâm, Trưởng khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Chợ Rẫy cho biết, hiện vẫn còn nhiều quan niệm chưa đúng về dinh dưỡng trong điều trị ung thư. Chưa có bằng chứng khoa học cho thấy việc nhịn ăn hoặc áp dụng chế độ ăn nghèo năng lượng, kể cả chế độ ăn Keto, có thể làm khối u teo lại. Đối với người bệnh ung thư, bản thân khối u đã làm tăng tiêu hao năng lượng của cơ thể, vì vậy không thể nhịn ăn để "bỏ đói" khối u. Khi thiếu dinh dưỡng, cơ thể sẽ huy động cơ và mỡ dự trữ để cung cấp năng lượng, trong khi khối u vẫn có thể tiếp tục phát triển.

Đáng chú ý, hiện nay, tỷ lệ suy dinh dưỡng ở bệnh nhân ung thư đang ở mức cao. Theo TS.BS Lưu Ngân Tâm, trước khi bắt đầu điều trị, tỷ lệ suy dinh dưỡng ở bệnh nhân ung thư trên thế giới dao động từ 30 - 70% còn tại Việt Nam tỷ lệ này từ 45 - 85%, tùy vùng miền và loại ung thư. Nhiều người bệnh rơi vào tình trạng suy mòn, thiếu máu, sụt cân không mong muốn ngay từ khi mới phát hiện bệnh.

Các phương pháp điều trị đa mô thức ngày càng tiến bộ nhưng cũng gây nhiều tác dụng phụ như nôn, tiêu chảy, viêm loét miệng khiến người bệnh ăn uống kém và suy kiệt dần. Bên cạnh đó, bản thân khối u còn tiết ra các chất làm tiêu hao năng lượng và kích thích hệ miễn dịch tăng tiết các yếu tố viêm. Tình trạng viêm dẫn đến phân hủy cơ xương, thậm chí cả cơ tim, làm giảm sức co bóp của tim, khiến người bệnh mệt mỏi hơn và làm tăng nguy cơ tử vong.

TS.BS Lưu Ngân Tâm cho biết thêm, các nghiên cứu cho thấy bệnh nhân mất khối cơ có nguy cơ tử vong cao hơn khoảng 1,68 lần so với người có khối cơ bình thường. Khoảng 20% bệnh nhân ung thư tử vong do suy dinh dưỡng trước khi tử vong vì sự tiến triển của khối u. Bên cạnh đó, suy mòn và mất khối cơ còn làm giảm chất lượng sống, khiến người bệnh mất khả năng sinh hoạt độc lập, cần người thân chăm sóc, từ đó tạo thêm gánh nặng kinh tế cho gia đình.

Theo các chuyên gia, suy dinh dưỡng làm gia tăng nguy cơ nhiễm trùng, chậm lành vết mổ, viêm phổi và suy giảm chức năng các cơ quan. Đối với hóa trị và các liệu pháp điều trị toàn thân, suy dinh dưỡng làm giảm albumin trong máu, khiến độc tính của nhiều loại thuốc tăng lên. Đồng thời, người bệnh suy kiệt thường không đủ sức theo hết phác đồ điều trị, buộc bác sĩ phải giảm liều hoặc gián đoạn điều trị, ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị.

Theo BSCKII Trần Thị Anh Tường, Trưởng khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu TP Hồ Chí Minh, dinh dưỡng hợp lý là một phần quan trọng trong quá trình điều trị và chăm sóc người bệnh ung thư. Đến nay, chưa có bằng chứng khoa học khẳng định việc "bỏ đói" tế bào ung thư bằng chế độ ăn có thể điều trị hoặc chữa khỏi bệnh.

Theo bác sĩ Tường, tế bào ung thư có thể sử dụng nhiều nguồn năng lượng khác nhau để phát triển, trong khi các tế bào bình thường của cơ thể vẫn cần được cung cấp đầy đủ carbohydrate, chất đạm, chất béo, vitamin và khoáng chất để duy trì hoạt động. Vì vậy, việc tự ý nhịn ăn hoặc áp dụng chế độ ăn quá khắt khe có thể dẫn đến suy dinh dưỡng, giảm sức đề kháng và ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng điều trị, đặc biệt ở người bệnh ung thư.

Các bác sĩ khuyến cáo, để bảo đảm thể trạng trong quá trình điều trị, người bệnh cần duy trì chế độ ăn cân đối, đầy đủ các nhóm chất dinh dưỡng; không tự ý loại bỏ hoàn toàn bất kỳ nhóm thực phẩm nào khi chưa có chỉ định của bác sĩ; chủ động trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn; đồng thời tuân thủ phác đồ điều trị và tái khám theo đúng lịch hẹn.

Cần đưa dinh dưỡng trở thành một phần của điều trị ung thư

Theo các chuyên gia, việc phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng có ý nghĩa quan trọng, giúp người bệnh có đủ thể trạng để hoàn thành phác đồ điều trị, giảm biến chứng, giảm chi phí y tế, đồng thời cải thiện chất lượng và thời gian sống.

Tháng 6/2026, Bộ Y tế ban hành hướng dẫn chẩn đoán và điều trị dinh dưỡng cho bệnh nhân ung thư. Theo đó, tất cả người bệnh cần được sàng lọc nguy cơ suy dinh dưỡng ngay từ đầu thông qua hệ thống bệnh án điện tử, phân tầng nguy cơ theo các mức xanh, vàng và đỏ để có kế hoạch can thiệp phù hợp.

Bác sĩ Lưu Ngân Tâm cho biết, Bệnh viện Chợ Rẫy xác định dinh dưỡng là một phần bắt buộc trong điều trị. Khi triển khai bệnh án điện tử, bệnh viện đã tích hợp quy trình sàng lọc và đánh giá dinh dưỡng ngay từ đầu với quan điểm người bệnh cần được bảo đảm dinh dưỡng trước khi điều trị bằng thuốc. Tuy nhiên, một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là chi phí dinh dưỡng điều trị vẫn do người bệnh tự chi trả, khiến không ít cơ sở y tế chưa thể triển khai đồng bộ chế độ ăn bệnh lý.

Theo đó, bác sĩ Tâm cũng kiến nghị bảo hiểm y tế sớm chi trả đối với dinh dưỡng qua đường tiêu hóa vì đây là phương pháp nuôi dưỡng sinh lý, hiệu quả, góp phần tăng miễn dịch, kiểm soát rối loạn chuyển hóa và giảm chi phí điều trị so với nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch.

PGS.TS Đỗ Anh Tú, Phó Giám đốc Bệnh viện K, Chánh Văn phòng Hội Ung thư Việt Nam cho biết, trong mô hình điều trị ung thư hiện đại, chuyên khoa dinh dưỡng cần là một mắt xích quan trọng của nhóm điều trị đa chuyên khoa. Dinh dưỡng không chỉ có vai trò hỗ trợ mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả điều trị và tiên lượng của người bệnh, đặc biệt đối với nhiều loại ung thư.

Tại Bệnh viện K, tất cả người bệnh đều được sàng lọc, đánh giá tình trạng dinh dưỡng ngay từ đầu để xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp, bảo đảm đủ thể trạng bước vào quá trình điều trị, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả điều trị.

Tuy nhiên, công tác dinh dưỡng điều trị vẫn còn nhiều khó khăn. Phần lớn người bệnh ung thư là người cao tuổi, mắc kèm nhiều bệnh lý nền nên nhu cầu dinh dưỡng rất đa dạng. Trong khi đó, việc xây dựng và cung cấp các suất ăn bệnh lý phù hợp đòi hỏi nhiều nguồn lực nhưng hiện chưa có cơ chế thanh toán từ bảo hiểm y tế.

Để hỗ trợ người bệnh, thông qua nguồn lực xã hội hóa, mỗi ngày Bệnh viện K cung cấp khoảng 600 - 700 suất ăn miễn phí vào buổi sáng và buổi chiều. Theo PGS.TS Đỗ Anh Tú, đây là nguồn hỗ trợ thiết thực, góp phần giảm bớt gánh nặng cho người bệnh và gia đình. PGS.TS Đỗ Tú Anh mong muốn mô hình này tiếp tục được nhân rộng, huy động thêm sự đồng hành của cộng đồng và doanh nghiệp nhằm hỗ trợ dinh dưỡng cho người bệnh ung thư trong bối cảnh chi phí điều trị còn nhiều áp lực.

Ông Nguyễn Trí Dũng, Phó Vụ trưởng Vụ Bảo hiểm y tế (Bộ Y tế) cho biết, Vụ Bảo hiểm y tế đang rà soát danh mục thuốc và các nội dung liên quan để nghiên cứu khả năng bổ sung các sản phẩm dinh dưỡng phục vụ điều trị vào phạm vi thanh toán của bảo hiểm y tế.

Tuy nhiên, việc mở rộng quyền lợi cần được cân nhắc trên cơ sở bảo đảm cân đối quỹ bảo hiểm y tế. Trong thời gian tới, nếu điều kiện của quỹ cho phép, đặc biệt khi có thể nâng mức đóng bảo hiểm y tế theo lộ trình phù hợp, đơn vị sẽ tiếp tục nghiên cứu, xem xét việc hỗ trợ chi trả đối với các sản phẩm dinh dưỡng phục vụ điều trị ung thư, qua đó từng bước giảm gánh nặng tài chính và giúp người bệnh tiếp cận đầy đủ hơn với các giải pháp điều trị toàn diện.