Tái cấu trúc Tập đoàn Điện lực Việt Nam: Bài toán cân bằng giữa thị trường điện cạnh tranh và an ninh năng lượng vĩ mô

Vận hành lưới điện truyền tải. Ảnh: VGP

Trước áp lực chuyển đổi theo cơ chế thị trường, việc sắp xếp lại các mắt xích cốt lõi từ phát điện, truyền tải đến phân phối - bán lẻ không đơn thuần là bài toán tổ chức doanh nghiệp, mà chạm trực tiếp đến khả năng tự cân đối tài chính, giữ bình ổn giá điện và năng lực thực hiện các siêu dự án hạ tầng quốc gia.

Sự khác biệt trong định hướng giữa Bộ Tài chính và Bộ Công Thương (thông qua Văn bản số 7976/BCT-ĐL ngày 01/10/2026) thể hiện hai cách tiếp cận đối với mô hình tái cấu trúc tại các mắt xích vận hành cốt lõi.

Ở khâu phát điện, Bộ Công Thương không thống nhất với đề xuất tiếp tục duy trì 7 nhà máy thủy điện chiến lược đa mục tiêu (Sơn La, Hòa Bình, Tuyên Quang, Ialy, Trị An, Sê San, Huội Quảng - Bản Chát) theo mô hình hạch toán phụ thuộc EVN trong dài hạn, đồng thời đề nghị làm rõ tác động của mô hình này tới tính minh bạch chi phí trên thị trường bán buôn điện cạnh tranh.

Trong khi đó, hai bộ thống nhất phương án giữ 100% vốn tại EVNGENCO 1 (xem xét cổ phần hóa sau năm 2030) và giảm tỷ lệ sở hữu của EVN tại EVNGENCO 2 và EVNGENCO 3 nhưng vẫn giữ mức nắm giữ trên 50% vốn điều lệ trong giai đoạn 2026–2030.

Ở khâu truyền tải điện, Bộ Công Thương không đồng tình giữ Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia (EVNNPT) là công ty TNHH MTV do EVN sở hữu 100% vốn điều lệ mà kiến nghị lộ trình tách EVNNPT ra khỏi EVN.

Đối với khâu phân phối và bán lẻ, Bộ Công Thương cũng không thống nhất với phương án thận trọng lùi thời điểm tái cấu trúc, vốn chỉ chuyển các đơn vị bán lẻ phụ thuộc thành công ty hạch toán độc lập thuộc các Tổng công ty Điện lực khi đáp ứng đủ điều kiện.

Nhằm bảo lưu quan điểm tái cơ cấu theo phương án trình, Bộ Tài chính đưa ra các căn cứ kinh tế vĩ mô mang tính thực tiễn. Các nhà máy thủy điện chiến lược đa mục tiêu sở hữu chi phí phát điện rất thấp, đóng vai trò là bộ đệm duy nhất giúp EVN cân bằng chi phí khi phải mua các nguồn điện giá cao như BOT, điện nhập khẩu, năng lượng tái tạo hay khí LNG, qua đó kìm giữ áp lực tăng giá điện bán lẻ lên nền kinh tế.

Đồng thời, việc tập trung nguồn lực khấu hao và quy mô tài sản từ khối thủy điện này tạo nền tảng xếp hạng tín nhiệm và tài sản bảo đảm thiết yếu giúp EVN tiếp cận các khoản vay dài hạn để triển khai các dự án hạ tầng trọng điểm trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, đặc biệt là dự án Điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và các dự án thủy điện tích năng. Nếu tách các nhà máy này để thành lập Tổng công ty Phát điện Chiến lược Quốc gia độc lập, EVN sẽ mất công cụ điều tiết giá; khi xảy ra biến động giá nhiên liệu thế giới, Nhà nước sẽ buộc phải thành lập quỹ bù giá trực tiếp từ Ngân sách Nhà nước - một cơ chế hiện chưa có khung pháp lý quy định cụ thể.

Ngoài ra, việc hạch toán phụ thuộc hiện nay không cản trở các nhà máy thủy điện tham gia thị trường điện và các quy định hiện hành cũng không bắt buộc phải tách thành Tổng công ty riêng.

Thực hiện chỉ đạo của Thường trực Đảng ủy Chính phủ và Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng, Bộ Tài chính đã trình Đề án lên Đảng ủy Chính phủ để báo cáo Bộ Chính trị theo yêu cầu tại Văn bản số 3748/VPCP-TKBT ngày 14/08/2026 của Văn phòng Chính phủ. Sau khi có ý kiến chỉ đạo từ Bộ Chính trị và Đảng ủy Chính phủ, Bộ Tài chính sẽ hoàn thiện Đề án trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt chính thức.

Trên cơ sở đó, Hội đồng thành viên EVN sẽ phê duyệt hoặc điều chỉnh Kế hoạch cơ cấu lại vốn của tập đoàn tại các doanh nghiệp khác giai đoạn 2026–2030, đảm bảo tuân thủ đúng định hướng chiến lược đã được duyệt.