Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước bước vào giai đoạn mới

Cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước vẫn chưa đạt kỳ vọng

Đại diện Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết, sau nhiều năm sắp xếp, số lượng doanh nghiệp nhà nước (DNNN) đã giảm từ hơn 12.000 doanh nghiệp đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp, gồm 497 doanh nghiệp do nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ và 198 doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối.

Việc tinh gọn đầu mối giúp tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực thiết yếu, đồng thời nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực DNNN. Đến nay, tổng tài sản của khối DNNN đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng, đều tăng đáng kể so với năm 2021.

Toàn cảnh Hội thảo. Ảnh: BTC

Tuy nhiên, Bộ Tài chính cho rằng quá trình cơ cấu lại DNNN vẫn chưa đạt kỳ vọng. Hiệu quả hoạt động của nhiều doanh nghiệp chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ; mô hình quản trị chậm đổi mới, năng lực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn hạn chế. Đặc biệt, tiến độ cổ phần hóa và thoái vốn giai đoạn 2021 - 2025 không đạt mục tiêu đề ra.

Đến hết năm 2025, mới có 180 trong tổng số 616 doanh nghiệp hoàn thành đề án cơ cấu lại; chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa và chỉ 17 trong số 146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn. Tổng số thu từ cổ phần hóa và thoái vốn đạt khoảng 3.720 tỷ đồng.

Theo Bộ Tài chính, tiến độ chậm chủ yếu do cơ chế phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư còn phức tạp, công tác chuẩn bị cổ phần hóa chưa hiệu quả, cùng tâm lý e ngại, né tránh trách nhiệm của một bộ phận người đứng đầu doanh nghiệp và cơ quan đại diện chủ sở hữu.

Toàn cảnh Hội thảo. Ảnh: BTC

Từ thực tiễn triển khai, ông Đào Trọng Cường, Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Hóa chất Việt Nam (Vinachem), cho rằng ba "nút thắt" lớn nhất của quá trình cổ phần hóa là cơ chế tài chính, nguồn vốn và đất đai. Theo ông, nếu có giải pháp đồng bộ cho ba lĩnh vực này, đặc biệt là ban hành cơ chế đặc thù hoặc một nghị quyết riêng để xử lý các tồn đọng, tiến trình cổ phần hóa và cơ cấu lại DNNN sẽ được đẩy nhanh.

Trong khi đó, ông Vũ Trí Thức, Phó Tổng giám đốc Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) cho biết, quy định hiện hành yêu cầu việc xác định giá trị doanh nghiệp phải phản ánh đầy đủ giá trị thực tế, bao gồm cả quyền sử dụng đất. Doanh nghiệp phải thuê đơn vị thẩm định giá độc lập trước khi tổ chức đấu giá công khai, quy trình thường kéo dài từ 3 đến 6 tháng. Trong khi thị trường biến động nhanh, cung - cầu thay đổi liên tục và nhà đầu tư không ra quyết định theo các quy trình kéo dài, nhiều đợt đấu giá vì vậy khó bảo đảm thành công.

Phải hướng tới nâng cao sức cạnh tranh

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, nhiều ý kiến cho rằng cần thay đổi tư duy về cơ cấu lại DNNN, chuyển trọng tâm từ thu hẹp số lượng sang nâng cao hiệu quả hoạt động và sức cạnh tranh theo đúng tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước.

Ủy viên là ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Đức Hiếu cho rằng, cơ cấu lại DNNN không chỉ là sáp nhập, giải thể hay thoái vốn. Mục tiêu cốt lõi phải là nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước và khu vực kinh tế nhà nước, đúng tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW về phát huy vai trò dẫn dắt, mở đường và thúc đẩy đổi mới sáng tạo của DNNN.

Theo ông Hiếu, để đạt mục tiêu này cần tập trung vào ba nhóm giải pháp. Trước hết, cần xử lý dứt điểm các tồn đọng về tài chính, nghĩa vụ pháp lý và đất đai - những "nút thắt" kéo dài nhiều năm cản trở quá trình cổ phần hóa, chuyển giao và cơ cấu lại doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa được cấp đủ vốn điều lệ theo đăng ký, phương án sử dụng đất chưa hoàn thiện, nhiều tài sản và dự án chưa đủ điều kiện xác định giá trị.

Ông đề nghị Bộ Tài chính rà soát toàn diện các vướng mắc, phân loại theo thẩm quyền để trình Quốc hội, Chính phủ hoặc các bộ, ngành ban hành cơ chế xử lý, đồng thời nghiên cứu xây dựng một nghị quyết đặc thù nhằm giải quyết dứt điểm các tồn đọng.

Thứ hai, cần nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp theo thông lệ quốc tế. Tuy nhiên, Việt Nam không nên áp dụng nguyên mẫu các nguyên tắc quản trị của OECD mà cần lựa chọn những nội dung phù hợp với điều kiện của từng nhóm doanh nghiệp và từng lĩnh vực.

Theo ông, sau khi lựa chọn được các nguyên tắc phù hợp, cần tiếp tục thể chế hóa vào hệ thống pháp luật, nhất là các quy định về quản trị hiện đại, tuyển dụng lãnh đạo chuyên nghiệp và thành viên hội đồng quản trị độc lập. Đây là điều kiện để DNNN từng bước áp dụng các chuẩn mực quản trị tiên tiến.

Thứ ba, cần chuyển mạnh từ phương thức sắp xếp, thoái vốn theo tư duy hành chính sang cơ chế thị trường. Việc bán vốn cần căn cứ vào diễn biến của thị trường và nhu cầu của nhà đầu tư, thay vì thực hiện theo kế hoạch cứng.

Ông Hiếu cũng đề xuất sớm nâng cấp SCIC thành quỹ đầu tư nhà nước chuyên nghiệp theo tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW, được trao quyền chủ động hơn trong quản lý danh mục đầu tư, mua bán và tái cơ cấu vốn theo tín hiệu thị trường. Theo ông, đây sẽ là bước đi quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước và tăng sức cạnh tranh của khu vực DNNN trong giai đoạn 2026 - 2030.

Ưu tiên tháo gỡ ba "nút thắt" trong tái cơ cấu

Ở góc độ cơ quan quản lý, ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết, thời gian tới cần ưu tiên xử lý ba vấn đề.

Đó là: xây dựng cơ chế bảo vệ người thực thi khi thực hiện đúng quy định, đúng quy trình, công khai, minh bạch và không vụ lợi; tiếp tục đơn giản hóa, thống nhất khung pháp lý về cơ cấu lại DNNN, đặc biệt là các quy định liên quan đến định giá tài sản; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với tăng cường kiểm tra, giám sát sau, thay vì phải xin ý kiến qua nhiều cấp trước khi triển khai.

Theo ông Tuấn, các định hướng này đã được xác định trong các nghị quyết và quy định của cấp có thẩm quyền. Hiện Bộ Công an đang chủ trì xây dựng dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Khi được ban hành, Nghị quyết sẽ tạo cơ sở pháp lý quan trọng để bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Bên cạnh đó, Bộ Tài chính đã trình Thủ tướng dự thảo Quyết định về tiêu chí phân loại DNNN để thực hiện cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp, đồng thời xây dựng nhiều thông tư hướng dẫn. Theo Bộ Tài chính, các giải pháp này sẽ góp phần đẩy nhanh tiến trình cơ cấu lại DNNN theo hướng minh bạch, hiệu quả, qua đó nâng cao đóng góp của khu vực doanh nghiệp nhà nước đối với mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững của nền kinh tế.