Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước: Gỡ 'nút thắt' để khơi nguồn tăng trưởng

Nhiều chuyên gia cho rằng điều cần thay đổi trước hết là tư duy và cách tiếp cận trong tái cơ cấu DNNN. Ảnh minh họa: TTXVN

Nguồn lực vẫn "mắc kẹt" trong những điểm nghẽn cũ

Nhìn vào kết quả cơ cấu lại DNNN giai đoạn 2021-2025 có thể thấy rõ khoảng cách giữa mục tiêu và thực tiễn. Theo Bộ Tài chính, trong giai đoạn này, cả nước chỉ cổ phần hóa được 5 doanh nghiệp, với tổng giá trị khoảng 643 tỷ đồng. Công tác thoái vốn mới hoàn thành 19/146 doanh nghiệp thuộc diện phải thực hiện, đạt khoảng 13% so với kế hoạch. Trong 8 doanh nghiệp được phê duyệt phương án sắp xếp, mới có 6 doanh nghiệp hoàn thành sáp nhập, 2 doanh nghiệp đang thực hiện giải thể.

Ông Nguyễn Tuấn Linh - Cục Phát triển DNNN (Bộ Tài chính) - cho biết, đến hết năm 2025, mới chỉ có 180/616 doanh nghiệp xây dựng xong đề án cơ cấu lại. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư còn phức tạp và đặc biệt là tâm lý né tránh trách nhiệm, e ngại rủi ro của một bộ phận người đứng đầu.

Từ thực tiễn triển khai, ông Nguyễn Ngọc Anh - Vụ Kế hoạch, Tài chính và Quản lý doanh nghiệp (Bộ Công Thương) - chia sẻ, dù Bộ đã quyết liệt triển khai và chuyển giao thành công 5 doanh nghiệp với số vốn hơn 1.900 tỷ đồng về Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) trong năm 2025, song nhiều trường hợp vẫn chưa thể hoàn thành do các tồn đọng kéo dài. Điển hình, Tổng Công ty Giấy Việt Nam đã khởi động cổ phần hóa từ năm 2015 nhưng đến nay vẫn chưa thể hoàn thành do vướng mắc về tài chính liên quan đến Dự án bột giấy Phương Nam. Bên cạnh đó, việc phê duyệt phương án sử dụng đất giữa các địa phương còn thiếu đồng bộ cũng khiến tiến độ tiếp tục bị kéo dài.

Theo Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Hóa chất Việt Nam (Vinachem) Đào Trọng Cường, ba "nút thắt" lớn nhất của quá trình cổ phần hóa là cơ chế tài chính, nguồn vốn và đất đai. Trong khi đó, Phó Tổng Giám đốc SCIC Vũ Trí Thức cho rằng quy trình xác định giá trị doanh nghiệp hiện nay quá dài so với diễn biến của thị trường. Việc thuê đơn vị thẩm định giá độc lập, xác định giá trị tài sản, quyền sử dụng đất rồi mới tổ chức đấu giá thường mất từ 3-6 tháng. Trong bối cảnh thị trường biến động liên tục, nhà đầu tư khó có thể chờ đợi những quy trình kéo dài, khiến nhiều phiên đấu giá không đạt kết quả như kỳ vọng.

Phó Cục trưởng Cục Phát triển DNNN (Bộ Tài chính) Doãn Thanh Tuấn thừa nhận, một trong những nguyên nhân lớn nhất khiến quá trình tái cơ cấu chậm là năng lực thực thi. Việc còn nhiều tầng nấc quản lý, phân cấp chưa triệt để khiến không ít cán bộ lựa chọn giải pháp "xin ý kiến" thay vì chủ động quyết định để bảo đảm an toàn về trách nhiệm, từ đó làm chậm tiến độ và bỏ lỡ cơ hội phát triển.

Đổi mới tư duy để doanh nghiệp nhà nước thực sự mở đường

Trong bối cảnh đó, nhiều chuyên gia cho rằng điều cần thay đổi trước hết là tư duy và cách tiếp cận trong tái cơ cấu DNNN.

Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế - Tài chính Đoàn Thị Kim Dung cho rằng, cơ cấu lại DNNN không phải là giảm số lượng hay cổ phần hóa một cách cơ học, mà là xác định đúng vai trò của DNNN trong tổng thể nền kinh tế, tập trung nguồn lực vào những ngành, lĩnh vực then chốt và xử lý dứt điểm các doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả. Theo bà Dung, Nhà nước chỉ nên trực tiếp sở hữu doanh nghiệp ở những lĩnh vực thực sự cần thiết; đối với các lĩnh vực mà thị trường có thể đảm nhận thì nên sử dụng các công cụ điều tiết như đặt hàng, đấu thầu hoặc hợp tác công - tư.

Từ kinh nghiệm quốc tế, bà Dung cho biết nhiều quốc gia đã chuyển mạnh sang mô hình quản trị hiện đại, tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu; quản lý vốn theo hiệu quả của cả danh mục đầu tư thay vì từng doanh nghiệp riêng lẻ; đồng thời coi kiểm toán, định giá tài sản và hoàn thiện thể chế là điều kiện tiên quyết trước mỗi quyết định thay đổi chủ sở hữu.

Đồng quan điểm, ông Phan Đức Hiếu - Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội - nhấn mạnh điều quan trọng nhất hiện nay là phải thống nhất lại cách hiểu về tái cơ cấu DNNN. Theo ông Hiếu, mục tiêu cốt lõi không phải là giảm số lượng doanh nghiệp thông qua sáp nhập, giải thể hay thoái vốn, mà là nâng cao hiệu quả hoạt động và sức cạnh tranh của DNNN phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 06/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước.

Muốn vậy, theo ông Hiếu, trước hết cần xử lý dứt điểm các tồn đọng về tài chính, đất đai và nghĩa vụ pháp lý; tiếp đó là nâng cao chất lượng quản trị theo thông lệ quốc tế; đồng thời chuyển mạnh từ tư duy sắp xếp theo mệnh lệnh hành chính sang cơ chế thị trường trong quản lý và cơ cấu lại vốn nhà nước. Ông cũng đề xuất từng bước nâng cấp SCIC thành một quỹ đầu tư nhà nước chuyên nghiệp, đủ năng lực quản lý danh mục đầu tư và tái cơ cấu vốn theo tín hiệu thị trường.

Ở góc nhìn dài hạn, TS. Võ Trí Thành - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh - cho rằng, cải cách DNNN sẽ khó tạo bước đột phá nếu vẫn đánh giá hiệu quả theo các tiêu chí truyền thống như lợi nhuận hay năng suất. Theo ông Thành, cần xây dựng hệ thống tiêu chí mới để lượng hóa đầy đủ hơn vai trò của DNNN trong ổn định kinh tế vĩ mô, nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc của nền kinh tế, dẫn dắt đổi mới sáng tạo, phát triển công nghệ chiến lược và tạo sức lan tỏa đối với toàn bộ nền kinh tế.

Cùng với đó, DNNN cũng cần được trao quyền nhiều hơn trong quản trị, tiếp cận các công cụ đầu tư hiện đại, đi đôi với cơ chế giám sát minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng. Chỉ khi đồng thời đổi mới tư duy quản trị, cơ chế vận hành và phương thức đánh giá, quá trình tái cơ cấu mới thực sự hình thành những tập đoàn nhà nước đủ năng lực cạnh tranh trong khu vực và trên thế giới, đóng vai trò dẫn dắt phát triển trong giai đoạn mới./.