Tái cơ cấu ngành điện, tạo nền tảng cho thị trường bán lẻ điện cạnh tranh

Kinh nghiệm quốc tế cho lộ trình phát triển thị trường điện cạnh tranh tại Việt Nam

Với tốc độ tăng trưởng sản lượng điện khoảng 10% mỗi năm, Việt Nam sẽ đối mặt với áp lực lớn trong bảo đảm cung ứng điện giai đoạn 2027-2030 và những năm tiếp theo, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến an ninh năng lượng quốc gia.

Trong bối cảnh đó, phát triển thị trường điện cạnh tranh, minh bạch, hiệu quả là yêu cầu cấp thiết nhằm thu hút nguồn lực đầu tư từ các thành phần kinh tế, nâng cao hiệu quả huy động nguồn điện, tối ưu chi phí và bảo đảm cung ứng điện an toàn, ổn định, đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Nhân viên Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia kiểm tra vận hành lưới truyền tải điện.

Theo quy định của Luật Điện lực, thị trường điện cạnh tranh được phát triển theo lộ trình từ thị trường phát điện, bán buôn đến bán lẻ điện cạnh tranh. Mục tiêu là hình thành thị trường có nhiều bên mua, bên bán; nâng cao hiệu quả huy động nguồn điện; hình thành tín hiệu giá phản ánh cung - cầu và chi phí hệ thống; đồng thời, thu hút đầu tư, nâng cao hiệu quả hoạt động của ngành điện.

Để đạt được mục tiêu này, cần có hệ thống pháp lý đồng bộ, hạ tầng kỹ thuật đáp ứng yêu cầu và cơ cấu ngành điện phù hợp với từng cấp độ thị trường.

Thực tiễn hơn 14 năm vận hành thị trường điện cạnh tranh cho thấy, bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình tái cơ cấu ngành điện vẫn còn chậm, ảnh hưởng đến tiến trình hoàn thiện thị trường. Nghị quyết số 70-NQ/TW cũng xác định yêu cầu đẩy mạnh cơ cấu lại ngành điện, tăng cường tính cạnh tranh, minh bạch và bền vững, gắn với bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Tổng kết kinh nghiệm quốc tế của 10 nước có thị trường điện cạnh tranh phát triển, bao gồm cả một số nước khu vực Đông Nam Á (Singapore, Philippines), cho thấy tái cơ cấu ngành điện là nền tảng của thị trường điện cạnh tranh. Cụ thể, cả 10 nước đều đã thực hiện ít nhất một hình thức tách bạch hoặc phân định lại chức năng giữa phát điện, truyền tải, vận hành hệ thống, phân phối và bán lẻ điện; phát điện là khâu được tái cấu trúc đầu tiên và phổ biến nhất. Đáng chú ý, tách bạch sở hữu truyền tải là cách tiếp cận phổ biến. Trong 9/10 nước, hoạt động truyền tải đã được tổ chức thành chức năng hoặc pháp nhân riêng so với phát điện và bán lẻ. Đáng chú ý, tại phần lớn các quốc gia có thị trường giao ngay cạnh tranh phát triển, tách bạch sở hữu truyền tải khỏi phát điện và bán lẻ là cách tiếp cận phổ biến.

Đề xuất tách hoạt động truyền tải khỏi EVN

Thực tế tại Việt Nam, đến nay, mới chỉ có đơn vị vận hành hệ thống điện, thị trường điện (NSMO) được tách khỏi EVN. EVN vẫn tham gia đồng thời các khâu độc quyền tự nhiên như truyền tải, phân phối điện và các khâu mang tính cạnh tranh (phát điện, mua buôn/bán lẻ điện). Trong bối cảnh đó, tại Đề án tái cơ cấu ngành điện phục vụ phát triển thị trường cạnh tranh các cấp độ tại Việt Nam, Bộ Công Thương đề xuất tách Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia (EVNNPT) khỏi EVN và chuyển về Bộ Công Thương.

Kiểm tra, khảo sát trên công trường của Ban Quản lý dự án Điện 2.

Theo định hướng này, việc tổ chức lại EVNNPT nhằm tăng cường khả năng điều phối đầu tư hạ tầng truyền tải chiến lược, bảo đảm lưới điện phát triển đồng bộ với quy hoạch và nhu cầu hệ thống, đồng thời tạo điều kiện phân định rõ hơn giữa hoạt động truyền tải và các khâu kinh doanh điện cạnh tranh.

Đối với 5 tổng công ty điện lực (Bộ Công Thương), đề án đề xuất tách khâu phân phối điện và khâu bán lẻ điện thành đơn vị hạch toán độc lập trực thuộc Tổng công ty Điện lực, đáp ứng yêu cầu và tiến độ hình thành thị trường bán lẻ điện cạnh tranh. Phương án này nhằm minh bạch chi phí, phân định trách nhiệm và chuẩn bị điều kiện cho thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.

Về tổng thể, tái cơ cấu ngành điện không chỉ là thay đổi mô hình tổ chức doanh nghiệp, mà còn là bước đi cần thiết để hoàn thiện cơ chế vận hành thị trường. Việc tách bạch rõ các khâu, bảo đảm tiếp cận lưới điện công bằng, minh bạch chi phí và nâng cao hiệu quả đầu tư sẽ góp phần thúc đẩy cạnh tranh, thu hút nguồn lực xã hội, bảo đảm cung cấp điện an toàn, ổn định và bền vững.