Tái định vị sức mạnh quốc gia (Bài 1): 'Đánh thức' nguồn lực đất đai

Nghị quyết số 79-NQ/TW đặt ra yêu cầu đổi mới toàn diện công tác quản lý, sử dụng đất đai theo hướng công khai, minh bạch, hiệu quả (trong ảnh: Một góc đô thị phường Hàm Rồng). Ảnh: Tùng Lâm

Đất đai là nguồn lực quan trọng hàng đầu của nền kinh tế, nhưng cũng là lĩnh vực còn nhiều điểm nghẽn trong quản lý và khai thác. Nghị quyết số 79-NQ/TW đặt ra yêu cầu đổi mới toàn diện công tác quản lý, sử dụng đất đai theo hướng công khai, minh bạch, hiệu quả, qua đó khơi thông nguồn lực, tạo dư địa phát triển và thúc đẩy tăng trưởng bền vững. Đối với Thanh Hóa, việc “đánh thức” nguồn lực này không chỉ là yêu cầu trước mắt, mà còn là điều kiện quan trọng để mở rộng các không gian phát triển mới.

Gỡ "điểm nghẽn" tồn đọng đất đai

Là tỉnh có diện tích tự nhiên lớn thứ 12 cả nước, Thanh Hóa sở hữu quỹ đất dồi dào cùng nhiều lợi thế để phát triển công nghiệp, đô thị, dịch vụ, nông nghiệp công nghệ cao và kinh tế biển. Thanh Hóa cũng là địa phương có tốc độ thu hút đầu tư thuộc nhóm dẫn đầu khu vực Bắc Trung bộ, với hàng loạt dự án quy mô lớn đang và sẽ được triển khai.

Cũng như nhiều địa phương khác, Thanh Hóa vẫn chưa thực sự phát huy hết vai trò là nguồn lực đất đai cho phát triển. Không ít dự án được giao đất nhưng chậm triển khai hoặc kéo dài nhiều năm. Công tác giải phóng mặt bằng (GPMB) ở một số dự án trọng điểm còn chậm; việc xác định giá đất, hoàn thiện hồ sơ pháp lý ở một số trường hợp còn tồn đọng; dữ liệu đất đai lịch sử chưa đồng bộ, gây khó khăn cho công tác quản lý cũng như giải quyết thủ tục hành chính.

Khu Công nghiệp (KCN) Lam Sơn - Sao Vàng được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận chủ trương đầu tư từ năm 2017 với quy mô khoảng 537ha, nhưng sau gần một thập kỷ triển khai, dự án mới GPMB và bàn giao được 137,79ha, trong đó chỉ 71,97ha đã được cho thuê đất. Sau khi chính quyền địa phương 2 cấp đi vào hoạt động, xã Sao Vàng đã khẩn trương kiện toàn hội đồng bồi thường, tổ chức kiểm kê gần 47ha, công khai phương án bồi thường gần 44ha và phê duyệt phương án đối với 15,88ha. Dẫu vậy, dự án vẫn gặp nhiều vướng mắc liên quan đến chính sách bồi thường đất vườn, đất nhận khoán và các trường hợp sử dụng đất có nguồn gốc nông trường. Địa phương đang kiến nghị UBND tỉnh xem xét áp dụng cơ chế đặc thù trong GPMB để tháo gỡ các tồn tại, sớm đưa quỹ đất vào phục vụ phát triển.

Theo Ban Quản lý Khu Kinh tế Nghi Sơn (KKTNS) và các KCN tỉnh, theo quy hoạch, trong KKTNS vẫn còn 10 KCN với tổng diện tích hơn 3.595ha chưa thu hút được nhà đầu tư hạ tầng. Một số KCN đã có chủ đầu tư nhưng tiến độ triển khai chậm do GPMB dở dang, quỹ đất không liền vùng, liền thửa hoặc hạ tầng kỹ thuật chưa hoàn thiện, làm giảm sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư thứ cấp.

Những “điểm nghẽn” về đất đai cũng đang tác động trực tiếp đến hiệu quả đầu tư công - một trong những động lực tăng trưởng quan trọng. Mặc dù Thanh Hóa đã ban hành nhiều kế hoạch, thành lập các tổ công tác và thường xuyên kiểm tra, đôn đốc tiến độ thực hiện, song đến ngày 22/5, toàn tỉnh mới giải ngân được gần 2.091 tỷ đồng, đạt 11,35% kế hoạch, thấp hơn nhiều so với mục tiêu khoảng 40% theo tiến độ đề ra. Trong tổng số 93 dự án gặp khó khăn, có tới 66 dự án vướng mắc về bồi thường, GPMB. Nhiều địa phương còn lúng túng trong xác định nguồn gốc đất, trích đo, kiểm kê, xác định giá đất; một số trường hợp người dân chưa đồng thuận với phương án bồi thường nên chưa thể bàn giao mặt bằng sạch cho đơn vị thi công.

Tiếp cận đất đai cũng vẫn là một trong những rào cản lớn đối với khu vực kinh tế tư nhân. Theo Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam và Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) năm 2025 do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam công bố, chỉ số tiếp cận nguồn lực - trong đó đất đai là yếu tố quan trọng chỉ đạt 4,9 điểm, cho thấy dư địa cải thiện còn rất lớn.

Ông Tạ Hữu Sơn, Chủ tịch Hội Doanh nghiệp xã Hoằng Hóa, chia sẻ: "Điều doanh nghiệp nhỏ và vừa cần nhất hiện nay là mặt bằng sản xuất phù hợp. Nhiều doanh nghiệp chỉ có nhu cầu vài trăm đến vài nghìn m2 đất nhưng rất khó tiếp cận, trong khi giá thuê đất tại các KCN vượt quá khả năng tài chính. Việc chờ quy hoạch hoặc đầu tư hạ tầng các khu, cụm công nghiệp mới thường kéo dài nhiều năm, khiến nhiều doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội mở rộng sản xuất. Do đó, cộng đồng doanh nghiệp mong muốn tỉnh tiếp tục rà soát quy hoạch, phát triển thêm các khu, cụm sản xuất phù hợp với doanh nghiệp nhỏ và vừa, tạo điều kiện để khu vực kinh tế tư nhân tiếp cận bình đẳng với nguồn lực đất đai".

Khơi dậy dư địa phát triển

Thực hiện chỉ đạo của Trung ương, của tỉnh về triển khai Chiến dịch làm giàu, làm sạch cơ sở dữ liệu quốc gia về đất đai, Thanh Hóa đang tốc lực với các giải pháp chuẩn hóa toàn bộ theo nguyên tắc “đúng - đủ - sạch - sống”, tạo nền tảng xây dựng chính quyền số và thị trường bất động sản minh bạch.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, đến giữa tháng 6/2026, khoảng 75% cơ sở dữ liệu đất đai của tỉnh đã được cập nhật lên hệ thống VNLIS và kết nối với Trung tâm Giám sát, điều hành thông minh (IOC), phục vụ công tác quản lý, điều hành cũng như cung cấp thông tin cho người dân và doanh nghiệp. Đặc biệt, chiến dịch làm sạch dữ liệu đã tạo bước chuyển rất rõ nét khi có 910.987/1.121.444 thửa đất được chuẩn hóa trên phần mềm VNPT iLIS, đạt gần 74%; đồng thời 878.269/1.154.154 thửa đất đã đạt tiêu chí “đúng - đủ - sạch - sống” trên hệ thống VNLIS, đạt 76%, giúp Thanh Hóa vươn lên xếp thứ 14/34 tỉnh, thành phố, tăng tới 19 bậc chỉ sau chưa đầy 3 tháng triển khai. Cùng với đó, cơ sở dữ liệu của 3.738 dự án đầu tư có sử dụng đất đã được số hóa và cập nhật đạt 100%, tạo nền tảng quan trọng để theo dõi tiến độ sử dụng đất, phục vụ công tác quản lý, thanh tra và xử lý các dự án chậm triển khai.

Khi dữ liệu được chuẩn hóa và liên thông, việc giải quyết thủ tục hành chính về đất đai cũng được rút ngắn đáng kể. Trong 6 tháng đầu năm, hệ thống Văn phòng Đăng ký đất đai toàn tỉnh đã tiếp nhận gần 180.00 hồ sơ, trong đó tỷ lệ giải quyết đúng hạn đạt gần như tuyệt đối ở cấp tỉnh và trên 99% ở cấp chi nhánh. Đây là tiền đề quan trọng để các “chiến dịch” GPMB, xác định giá đất, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất được đẩy nhanh, cũng như giảm chi phí thời gian cho người dân và doanh nghiệp.

Song song với việc số hóa dữ liệu, Thanh Hóa cũng đang quyết liệt xử lý tình trạng đất đai sử dụng kém hiệu quả. Thay vì để các dự án chậm triển khai tiếp tục “chiếm giữ” nguồn lực, tỉnh tập trung rà soát tiến độ sử dụng đất, kiên quyết xử lý các trường hợp vi phạm theo quy định, đồng thời tháo gỡ những khó khăn khách quan để đưa quỹ đất trở lại phục vụ phát triển. 6 tháng đầu năm 2026, tỉnh đã gia hạn tiến độ sử dụng đất cho 12 dự án theo quy định của pháp luật; đồng thời đẩy nhanh công tác giao đất, cho thuê đất và chấp thuận nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất đối với nhiều dự án đầu tư mới, góp phần đưa nguồn lực đất đai nhanh hơn vào nền kinh tế.

Đặc biệt, triển khai Nghị quyết 29/2026/QH16 về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật về đất đai của tổ chức, cá nhân xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực và tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án tồn đọng, kéo dài và Nghị định số 147/2026/NĐ-CP của Chính phủ, Thanh Hóa đang khẩn trương rà soát, phân loại các dự án tồn đọng theo từng nhóm vi phạm để xây dựng phương án xử lý phù hợp. 184 dự án, trong đó có 51 dự án đầu tư công và 133 dự án đầu tư ngoài ngân sách đang được tỉnh vào cuộc quyết liệt để tìm phương án giải quyết.

Xa hơn các giải pháp trước mắt, tại quyết định phê duyệt điều chỉnh quy hoạch tỉnh Thanh Hóa thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã đặt nền móng cho việc tổ chức lại không gian phát triển trên cơ sở khai thác hiệu quả hơn nguồn lực đất đai. Quy hoạch xác định phát triển khoảng 4.500ha đất KCN trong KKTNS đến năm 2030, đồng thời bố trí 21 KCN ngoài KKTNS với quy mô khoảng 5.760ha, trong đó bổ sung mới 6 KCN. Đáng chú ý, tỉnh mạnh dạn chuyển đổi 4 KCN có quy mô nhỏ, khó thu hút đầu tư sang mô hình cụm công nghiệp phù hợp hơn; đồng thời rà soát, đưa ra khỏi quy hoạch 51 cụm công nghiệp hoạt động không hiệu quả, bổ sung mới 24 cụm công nghiệp, hình thành hệ thống 89 cụm công nghiệp đến năm 2030.

Theo ThS.KTS Phạm Xuân Na, Viện trưởng Viện Quy hoạch - Kiến trúc Thanh Hóa: "Không chỉ điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất, việc tái cấu trúc toàn bộ không gian phát triển thông qua việc hình thành và khẳng định 5 trung tâm kinh tế động lực và 6 hành lang kinh tế là định hướng quan trọng nhằm phân bổ lại nguồn lực đất đai theo lợi thế từng vùng, kết nối hiệu quả giữa KKTNS, đô thị Thanh Hóa, Lam Sơn - Sao Vàng, Bỉm Sơn, Sầm Sơn cùng các tuyến giao thông chiến lược, tạo dư địa mới cho phát triển công nghiệp, đô thị, dịch vụ và logistics. Khi không gian phát triển được tổ chức lại một cách khoa học, nguồn lực đất đai sẽ được phân bổ đúng nơi có lợi thế cạnh tranh, tạo điều kiện thu hút các dự án chiến lược, mở rộng dư địa phát triển công nghiệp, đô thị và dịch vụ, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng đất trong dài hạn".

Tùng Lâm

(Còn nữa)