Tái định vị sức mạnh quốc gia (Bài 4): Kinh tế biển xứ Thanh đã đến lúc 'ra khơi'

Hệ thống Cảng biển Nghi Sơn đầu tư hiện đại đáp ứng nhu cầu giao thương, kết nối. Ảnh: M.H

Tuy nhiên, tiềm năng ấy vẫn chưa được chuyển hóa tương xứng thành động lực tăng trưởng. Kinh tế biển vẫn chủ yếu dựa vào khai thác thủy sản gần bờ, nuôi trồng quy mô nhỏ và du lịch theo mùa vụ. Nhiều lĩnh vực có giá trị gia tăng cao như logistics biển, công nghiệp hàng hải, năng lượng tái tạo ngoài khơi hay kinh tế đảo xanh vẫn phát triển chưa tương xứng với tiềm năng.

Lợi thế chiến lược

Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế Nhà nước mở ra tầm nhìn mới, với yêu cầu rõ ràng: kinh tế biển phải trở thành cấu phần quan trọng của nền kinh tế quốc dân; ưu tiên phát triển nhanh, bền vững các loại năng lượng sạch, năng lượng xanh từ biển, nhất là điện gió ngoài khơi; xây dựng các trung tâm dịch vụ hậu cần nghề cá, cảng lưỡng dụng quân sự - dân sự; thúc đẩy khai thác, nuôi trồng thủy sản xa bờ bằng công nghệ hiện đại. Đối với Thanh Hóa, đây là cơ hội để phát huy những lợi thế đặc biệt mà ít địa phương nào có được.

Với vị trí địa chiến lược quan trọng, là cửa ngõ kết nối đồng bằng sông Hồng với Bắc Trung bộ, Tây Bắc và nước bạn Lào, Thanh Hóa có đầy đủ điều kiện để trở thành một cực tăng trưởng kinh tế biển ở phía Bắc. Vùng biển của tỉnh rộng gấp khoảng 1,6 lần diện tích đất liền, sở hữu 20 đảo lớn, nhỏ, trong đó có các quần đảo Hòn Mê, Hòn Nẹ và đảo Biện Sơn. Ngư trường Hòn Mê là một trong những ngư trường giàu tiềm năng của Vịnh Bắc bộ.

Vùng biển Thanh Hóa còn có hệ sinh thái đa dạng với rừng ngập mặn, bãi triều, rạn san hô, thảm cỏ biển và nhiều bãi biển đẹp nổi tiếng như Sầm Sơn, Hải Tiến, Hải Hòa, Bãi Đông... Đây cũng là nơi hội tụ nhiều sản vật biển và nét văn hóa ẩm thực đặc sắc, tiêu biểu như nước mắm Ba Làng và các loại hải sản tươi sống mang đậm bản sắc địa phương.

Bãi biển Sầm Sơn đẹp nổi tiếng thu hút du khách đến nghỉ dưỡng và du lịch.

Một trong những lợi thế nổi bật nhất của Thanh Hóa là Khu Kinh tế Nghi Sơn - một trong 8 khu kinh tế ven biển trọng điểm quốc gia, được Trung ương quan tâm đầu tư và dành nhiều cơ chế, chính sách đặc thù.

Khu Kinh tế Nghi Sơn có quy mô 106.000ha, gồm 55 phân khu chức năng, trong đó có 23 khu công nghiệp, 1 khu cảng biển, các khu đô thị, sinh thái và dịch vụ. Đến nay, 47/55 phân khu đã được phê duyệt quy hoạch. Hiện Khu Kinh tế Nghi Sơn đã có 337 dự án đầu tư còn hiệu lực, bao gồm 312 dự án trong nước và 25 dự án FDI với tổng vốn đăng ký gần 13 tỷ USD. Tại khu kinh tế ven biển này, Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn hiện cung ứng khoảng 35 - 40% nhu cầu xăng dầu trong nước, giữ vai trò quan trọng đối với an ninh năng lượng quốc gia. Cùng với các nhà máy nhiệt điện, vật liệu xây dựng, cơ khí, may mặc và giày da, Nghi Sơn đang từng bước khẳng định vị thế là trung tâm công nghiệp và năng lượng lớn của khu vực Bắc Trung bộ.

Cảng biển Nghi Sơn cũng đang từng bước khẳng định vị thế là đầu mối giao thương quan trọng của khu vực Bắc Trung bộ, tạo nền tảng để phát triển các ngành công nghiệp, dịch vụ và logistics biển trong tương lai. Tuy nhiên, những kết quả đạt được vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và lợi thế sẵn có.

Nhận diện "điểm nghẽn"

Tại buổi làm việc với Ban Quản lý Khu Kinh tế Nghi Sơn và các Khu công nghiệp Thanh Hóa, Bí thư Tỉnh ủy Lê Đức Thái đã chỉ rõ 3 “điểm nghẽn” lớn đang cản trở quá trình phát triển. Trước hết là hạ tầng thiếu đồng bộ và thiếu tính kết nối. Giao thông đối ngoại vẫn phụ thuộc nhiều vào Quốc lộ 1A; các tuyến trục Đông - Tây, tuyến ven biển và hệ thống logistics chưa hoàn thiện. Tiềm năng cảng biển lớn nhưng chưa hình thành được trung tâm logistics quy mô đủ mạnh để dẫn dắt phát triển kinh tế biển.

Thứ hai là công tác chuẩn bị đầu tư còn bất cập. Việc tạo lập quỹ đất sạch, chuẩn bị hạ tầng và định hướng thu hút các dự án chiến lược còn thiếu tính chủ động. Một số cơ hội đầu tư lớn chưa được nắm bắt kịp thời. Thứ ba là năng lực tổ chức thực hiện, sự phối hợp giữa các cấp, các ngành có lúc chưa chặt chẽ; kỷ luật, kỷ cương hành chính ở một số nơi chưa đáp ứng yêu cầu. Việc phải hoàn trả 1.760 tỷ đồng vốn Trung ương do không giải ngân được là bài học cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Tham luận của PGS.TS Nguyễn Chu Hồi, nguyên Phó tổng Cục trưởng Tổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam tại hội thảo về xây dựng và phát triển tỉnh Thanh Hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 cho rằng: "Điều quan trọng nhất đối với Thanh Hóa hiện nay là phải thay đổi tư duy phát triển. Biển không chỉ là nơi khai thác thủy sản hay phát triển du lịch, mà là không gian phát triển tổng hợp của công nghiệp, logistics, năng lượng, dịch vụ, bảo tồn thiên nhiên và quốc phòng - an ninh. Nếu tiếp tục dựa chủ yếu vào khai thác tài nguyên sẵn có, kinh tế biển khó tạo ra đột phá. Muốn giàu từ biển phải chuyển sang mô hình kinh tế biển xanh, hiện đại và có giá trị gia tăng cao".

Từ “hướng biển” đến “giàu lên từ biển”

Trong chiến lược phát triển kinh tế biển, Nghi Sơn tiếp tục giữ vai trò trung tâm động lực. Không gian phát triển của khu kinh tế này không chỉ dừng ở lọc hóa dầu mà còn mở rộng sang điện khí LNG, kho dự trữ dầu thô quốc gia, trung tâm logistics quốc tế và các ngành công nghiệp chế biến sâu.

Nhiều dự án chiến lược đang được nghiên cứu và xúc tiến đầu tư như Trung tâm LNG Bắc Trung bộ, các dự án điện khí và hóa dầu sau lọc dầu. Khi được đầu tư đồng bộ, Nghi Sơn hoàn toàn có thể trở thành một trong những trung tâm kinh tế biển quan trọng của cả nước.

Bên cạnh đó, điện gió ngoài khơi được xem là hướng đi giàu tiềm năng trong giai đoạn tới. Với điều kiện tự nhiên thuận lợi, Thanh Hóa có cơ hội hình thành một ngành công nghiệp mới, không chỉ tạo nguồn năng lượng sạch mà còn kéo theo sự phát triển của cơ khí chế tạo, dịch vụ kỹ thuật, logistics và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Đối với lĩnh vực thủy sản, cần chuyển mạnh từ khai thác nhỏ lẻ sang phát triển nghề cá hiện đại, tổ chức sản xuất theo chuỗi liên kết, đầu tư hệ thống bảo quản, chế biến sâu và dịch vụ hậu cần nghề cá. Khi đó, ngư dân không chỉ đi biển để mưu sinh mà trở thành lực lượng sản xuất trong nền kinh tế biển hiện đại, đồng thời góp phần bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc.

Giữa vùng biển Thanh Hóa, quần đảo Hòn Mê được xem là một trong những không gian phát triển giàu tiềm năng. Với hệ sinh thái rừng, biển còn khá nguyên sơ, nơi đây có điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng cao cấp và mô hình kinh tế đảo xanh.

Tuy nhiên, biển là nguồn tài nguyên hữu hạn, không phải là vô hạn. Nếu khai thác thiếu kiểm soát, các hệ sinh thái như rừng ngập mặn, bãi triều, thảm cỏ biển và rạn san hô sẽ nhanh chóng suy thoái. Khi môi trường bị tổn thương, lợi thế phát triển cũng sẽ mất đi. Vì vậy, phát triển kinh tế biển phải đặt trong tổng thể chiến lược kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, bảo tồn đa dạng sinh học, thích ứng với biến đổi khí hậu và gắn chặt với nhiệm vụ quốc phòng - an ninh. Đây không chỉ là yêu cầu phát triển bền vững mà còn là điều kiện tiên quyết để giữ gìn không gian sinh tồn và phát triển lâu dài cho các thế hệ tương lai.

Từ Nghị quyết số 36-NQ/TW về chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam, Nghị quyết số 58-NQ/TW về xây dựng và phát triển tỉnh Thanh Hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, đến Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế Nhà nước, hành lang chính sách cho phát triển kinh tế biển của Thanh Hóa đã ngày càng hoàn thiện. Cùng với đó là hệ thống hạ tầng đang được đầu tư đồng bộ như tuyến đường ven biển, Khu Kinh tế Nghi Sơn, cảng nước sâu, Cảng Hàng không Thọ Xuân và mạng lưới giao thông kết nối liên vùng.

Tiềm năng đã rõ. Cơ hội đã hiện hữu. Điều quan trọng là cần hơn nữa sự quyết liệt trong tổ chức thực hiện, tầm nhìn chiến lược dài hạn và tư duy phát triển mới. “Ra khơi” hôm nay không chỉ là hình ảnh những con tàu vươn tới các ngư trường xa. “Ra khơi” còn là khát vọng mở rộng không gian phát triển của Thanh Hóa, biến biển trở thành nguồn lực chiến lược cho tăng trưởng xanh, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế.

Minh Hiếu

(Còn nữa)