Tài sản số, AI và những khoảng trống pháp lý cần sớm lấp đầy

Ngày 12-6, Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM (UEL) phối hợp với Viện Chiến lược và Khoa học Pháp lý, Bộ Tư pháp, tổ chức Hội thảo khoa học “Hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới”.

Phát biểu khai mạc, PGS.TS Lê Vũ Nam - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế - Luật, cho rằng chiến lược toàn cầu đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc nền kinh tế và phương thức quản trị xã hội. Trong bối cảnh đó, hệ thống pháp luật không chỉ đóng vai trò là công cụ quản lý nhà nước truyền thống, mà phải trở thành thiết kế kiến tạo phát triển. Hệ thống này cần tạo lập môi trường thể chế thuận lợi cho đổi mới sáng tạo, giải phóng sức sản xuất, khơi thông các nguồn lực xã hội và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Trong tổng thể pháp luật quốc gia, hệ thống pháp luật dân sự và kinh tế là nền tảng quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Thực tiễn hiện nay đang đặt ra hàng loạt vấn đề lý luận và pháp lý, đòi hỏi phải nghiên cứu tỉ mỉ để đưa ra kiến nghị hoàn thiện.

PGS.TS Lê Vũ Nam - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế - Luật phát biểu khai mạc. Ảnh: NC

Những vấn đề đặt ra là liệu dữ liệu có thể được thừa nhận như một loại tài sản độc lập hay không? Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể trở thành chủ thể của một số quan hệ pháp luật nhất định trong tương lai? Khung pháp lý nào sẽ bảo đảm cân bằng giữa đổi mới sáng tạo và quản lý rủi ro trong nền kinh tế thị trường?

Quyền tài sản, thể chế và công nghệ là trọng tâm

Phiên hội thảo thứ nhất với chủ đề “Thực trạng và giải pháp hoàn thiện pháp luật dân sự, kinh tế trong kỷ nguyên mới” dưới sự điều phối của PGS.TS Lê Vũ Nam; TS Nguyễn Văn Cương, Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý; PGS.TS Ngô Hữu Phước - Phó Trưởng Khoa phụ trách Khoa Luật Kinh tế UEL.

Trình bày tham luận “Hoàn thiện luật để bảo đảm quyền tài sản nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân trong kỷ nguyên mới”, Viện sĩ, PGS.TS Nguyễn Ngọc Điện, cố vấn cao cấp Viện Pháp luật quốc tế và So sánh, Đại học Kinh tế - Luật, cho rằng dưới tác động của tư duy quản lý thời bao cấp, quyền tài sản trước đây chỉ được thừa nhận và bảo vệ khi được Nhà nước cho phép. Nhiều loại tài sản như vàng, ngoại tệ từng bị hạn chế sở hữu. Hiện nay, tài sản mã hóa và tiền kỹ thuật số vẫn chưa được pháp luật thừa nhận đầy đủ.

Viện sĩ, PGS.TS Nguyễn Ngọc Điện trình bày tham luận. Ảnh: NC

Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Điện, cách tiếp cận này đã bộc lộ nhiều bất cập. Ông đề xuất thừa nhận sở hữu tư nhân là hình thức sở hữu cơ bản. Đồng thời, cần lan tỏa nhận thức quyền tài sản hình thành một cách tự nhiên chứ không phải do Nhà nước tạo ra. Pháp luật cần mở rộng phạm vi đối tượng và xác lập nội dung quyền sở hữu tư nhân đầy đủ hơn. Các biện pháp hạn chế quyền tài sản phải được quy định chặt chẽ, minh bạch.

Ở góc độ thể chế kinh tế, PGS.TS Ngô Hữu Phước, Phó Trưởng Khoa phụ trách Khoa Luật Kinh tế UEL, chỉ ra nhiều điểm nghẽn như thiếu khung pháp lý đầy đủ cho tài sản số, Token, AI và quản trị dữ liệu lớn. Tình trạng chồng chéo giữa Luật Đầu tư với Luật Đất đai, Luật Xây dựng, Luật Bảo vệ môi trường... vẫn diễn ra. Khi có tranh chấp, doanh nghiệp vẫn ưu tiên tài phán quốc tế (SIAC, HKIAC) do lo ngại tính dự báo và thực thi nội địa.

Theo PGS.TS Ngô Hữu Phước, rào cản pháp lý đang là trở ngại lớn nhất cho tăng trưởng. Cải cách thể chế không chỉ là sửa đổi quy phạm pháp luật mà còn bao gồm đổi mới quy trình ra quyết định, tổ chức thực thi, cơ chế trách nhiệm giải trình và chuyển đổi số trong quản trị nhà nước.

PGS.TS Ngô Hữu Phước, Phó Trưởng Khoa phụ trách Khoa Luật Kinh tế UEL.

"Cạnh tranh quốc gia thế kỷ XXI thực chất là cạnh tranh thể chế. Việt Nam chỉ có thể vươn tầm nếu xây dựng được hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định và dự báo được", PGS.TS Ngô Hữu Phước nhấn mạnh.

TS Trịnh Thục Hiền - Phó Trưởng Khoa Luật Kinh tế UEL, tập trung phân tích những thách thức pháp lý do công nghệ tạo ra. Tốc độ và tính phức tạp của công nghệ tạo ra các chuỗi nhân - quả pháp lý khó dự liệu. Sự phát triển của các nền tảng trung gian xuyên biên giới khiến ranh giới lãnh thổ của pháp luật quốc gia bị xóa mờ.

Nhiều hệ thống công nghệ đang dần thay thế quyết định của con người, từ thuật toán gợi ý đến camera AI xác định vi phạm giao thông. Điều này có thể triệt tiêu tính linh hoạt, bỏ qua bối cảnh thực tế và làm dịch chuyển quyền lực từ cơ quan nhà nước sang các tập đoàn công nghệ hoặc đội ngũ kỹ sư.

TS Trịnh Thục Hiền cho rằng cần xây dựng cơ chế pháp lý phù hợp để xác định trách nhiệm khi rủi ro công nghệ phát sinh. Khi chủ thể công nghệ đã tuân thủ đầy đủ bộ chuẩn mực và nghĩa vụ pháp lý, trách nhiệm của họ cần được đánh giá tương xứng với tính khó lường của công nghệ hiện đại.

Hoàn thiện pháp luật về tổ chức bộ máy nhà nước trong thời đại số

Phiên hội thảo thứ hai có chủ đề “Thực trạng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước trong kỷ nguyên mới” do PGS.TS Lê Vũ Nam, TS Nguyễn Văn Cương và PGS.TS Nguyễn Thị Hồng Nhung - Trưởng Khoa Luật UEL đồng chủ trì.

Tại hội thảo, TS Trần Thị Lệ Thu (UEL) chỉ ra khoảng cách giữa yêu cầu chuyển đổi số và khung pháp lý hiện hành. Hệ thống đang tồn tại 5 điểm nghẽn lớn: khung pháp lý chưa hoàn chỉnh, vị thế dữ liệu mờ nhạt, bộ máy chưa thích ứng với môi trường số, nghịch lý phân cấp hành chính với dữ liệu, và trách nhiệm công vụ số chưa rõ ràng.

TS Trần Thị Lệ Thu cho biết Hiến pháp 2013 chưa đề cập đến chính quyền số. Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 cũng chưa định nghĩa rõ khái niệm, nguyên tắc tổ chức hay cơ cấu vận hành của mô hình này. Điều đó dẫn đến việc các địa phương tự triển khai phân tán, thiếu đồng bộ theo các nghị quyết rời rạc.

Bất cập khác là bộ máy cơ quan hành chính địa phương chưa có đầu mối chuyên trách tương thích với yêu cầu của chính quyền số. Việc phân cấp hành chính chưa gắn liền với phân cấp dữ liệu cũng làm suy giảm nghiêm trọng hiệu quả quản trị và khả năng tự chủ của địa phương.

Toàn cảnh Hội thảo khoa học “Hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới”. Ảnh: NC

PGS.TS Nguyễn Thị Tuyết Mai (Học viện Chính trị Khu vực II) cho rằng các tiêu chí của một hệ thống pháp luật toàn diện phải đầy đủ, đồng bộ, thống nhất, bảo đảm nguyên tắc công bằng, dân chủ, minh bạch, khả thi và ổn định.

Để nâng cao hiệu quả phân cấp, phân quyền cho chính quyền địa phương, cần tiếp tục đổi mới tư duy quản trị, khắc phục độ “vênh” nhận thức khi chuyển từ mô hình chính quyền địa phương 3 cấp sang 2 cấp. Đây không đơn thuần là thay đổi về con số mà là sự thay đổi về chất trong quản trị hiện đại.

PGS.TS Nguyễn Thị Tuyết Mai đề xuất cần rà soát hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật chuyên ngành, đẩy nhanh tiến độ ban hành văn bản nhưng phải bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, tránh chồng chéo. Việc phân cấp phải thực hiện theo nguyên tắc "nhiệm vụ đi đôi với nguồn lực". Văn bản phân cấp cho cấp xã phải kèm đánh giá tác động về nhân lực, kinh phí, dữ liệu và chi phí vận hành. Đồng thời, cần ưu tiên nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ cấp xã trong các lĩnh vực đất đai, xây dựng, hộ tịch, ngân sách, kỹ năng số và bảo vệ dữ liệu.