Tại sao có quan niệm 'Cúng cả năm không bằng Rằm tháng Giêng ?'

Mâm cỗ cúng dâng lên tổ tiên, ông bà. Ảnh: Internet,

Theo các chuyên gia, quan niệm "Cúng cả năm không bằng Rằm tháng Giêng" gắn với 3 tích.

Thứ nhất, ngày Rằm tháng Giêng là ngày vía Phật. Đây là ngày Rằm đầu tiên trong năm mới. Tất cả những may mắn nhất của năm mới đều ở ngày này.

Vậy nên, đối với những người theo đạo Phật, trừ ngày mùng 1 Tết thì đây là ngày lễ đầu tiên trong năm. Họ lên chùa thắp nén nhang, cầu bình an, may mắn.

Tích thứ hai, ngày Rằm tháng Giêng là ngày tết Nguyên tiêu. Thời xưa có một vị vua cứ đến ngày Rằm tháng Giêng là cho mời các trạng nguyên vào hầu triều và để nói chuyện đầu năm. Sau khi các quân vào hầu triều, buổi trưa họ được vua thiết đãi yến tiệc.

Thiết đãi yến tiệc xong, buổi tối, vua và các trạng vào vườn Thượng Uyển để ngắm trăng và vịnh thơ. Các ông trạng sẽ thi nhau đọc thơ để cho vua nghe.

Từ đó, người ta coi ngày Rằm tháng Giêng là ngày tết Nguyên tiêu, là ngày Tết của các vị vua và trạng.

Thứ ba, ngày tết Nguyên tiêu là ngày Rằm đầu tiên của tổ tiên, dòng họ trong năm mới. Do vậy, chúng ta cũng cần phải lễ tổ tiên.

Trong ngày này, người Việt thường đi lễ chùa và làm mâm cơm cúng dâng lên tổ tiên bày tỏ lòng biết ơn, trân trọng với người đã khuất và mong một năm mới an lành, may mắn.

Có nhiều quan điểm cho rằng lễ cúng Rằm tháng Giêng có nguồn gốc từ Đạo giáo. Theo Đạo giáo, một năm có 3 "nguyên" gồm Thượng nguyên (tháng Giêng), Trung nguyên (tháng Bảy) và Hạ nguyên (tháng Mười).

Theo Đại giáo, Rằm tháng Giêng là ngày Thiên Quan sẽ ban phúc lành cho toàn bộ hạ giới, mở ra một năm mới với khát vọng nhân khang vật thịnh, mưa thuận gió hòa. Vì vậy, dân gian sẽ chọn Rằm tháng Giêng để lập đàn tế lễ, cầu mong phúc lành, tiêu tai giải họa, làm lễ "dâng sao giải hạn"... cầu mong cho một năm được bình yên, an lạc.

Về lễ vật cúng rằm tháng giêng chung cầu kỳ, phổ biến nhất là cúng trái cây, hương hoa. Tuy nhiên có gia đình chuẩn bị thêm gà trống tơ luộc.

Về thời gian, nhiều gia đình chọn cúng vào ban đêm, ngoài trời, trước sân nhà khi trăng tròn. Sau lễ, gia chủ xá ba lạy, rồi đi chùa hoặc tham gia hội trăng rằm.

Văn khấn mỗi vùng miền có cách diễn đạt riêng, song đều bày tỏ lòng thành, trình bày ước nguyện và cầu mong chư thần phù hộ.

Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, rằm tháng Giêng còn là dịp để các gia đình quây quần, chuẩn bị mâm cơm cúng tổ tiên và cùng nhau chia sẻ những mong ước đầu năm. Đây là một giá trị văn hóa bền vững đã được duy trì qua nhiều thế hệ người Việt.

Trong quan niệm truyền thống, việc tưởng nhớ tổ tiên thể hiện đạo hiếu và lòng biết ơn đối với nguồn cội. Nghi thức cúng lễ vì thế không chỉ mang tính hình thức mà còn là cách giáo dục truyền thống, nhắc nhở con cháu về sự gắn bó gia đình và trách nhiệm gìn giữ nếp nhà.

Sự sum họp trong những ngày đầu năm tạo nên cảm giác ổn định và bền chặt trong quan hệ gia đình. Chính yếu tố này khiến rằm tháng Giêng vượt ra khỏi phạm vi một ngày lễ tín ngưỡng đơn thuần, trở thành dịp củng cố nền tảng tình cảm và tinh thần của mỗi gia đình.

Văn khấn rằm tháng giêng theo quyển Văn khấn cổ truyền Việt Nam của Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin phát hành.

Con lạy chín phương trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.

Con kính lạy Hoàng thiên, Hậu thổ, chư vị tôn thần.

Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị tôn thần.

Con kính lạy Cao tằng Tổ khảo, Cao tằng Tổ tỷ, thúc bá đệ huynh, cô di tỷ muội họ nội, họ ngoại.

Tín chủ (chúng) con là:…

Ngụ tại:…

Hôm nay là ngày rằm tháng giêng năm Bính Ngọ 2026, gặp tiết Nguyên tiêu, tín chủ con lòng thành, sửa sang hương đăng, sắm sanh lễ vật, dâng lên trước án.

Chúng con kính mời ngài Bản cảnh Thành hoàng chư vị đại vương, ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân, Ngũ phương, Long mạch, Tài thần. Cúi xin các ngài linh thiêng nghe thấu lời mời, giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.

Chúng con kính mời các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, chư vị hương linh gia tiên nội ngoại họ… nghe lời khẩn cầu, kính mời của con cháu, giáng về chứng giám tâm thành, thụ hưởng lễ vật.

Tín chủ con lại kính mời ông bà tiền chủ, hậu chủ tại gia về hưởng lễ vật, chứng giám lòng thành, phù hộ độ trì cho gia chung chúng con được vạn sự tốt lành. Bốn mùa không hạn ách, tám tiết hưởng an bình.

(Khấn xong, vái 3 vái).

Vũ Xuân (tổng hợp)