'Tam Cửu' vượt khó

Diễn xướng chiêng Mường và đâm đuống là di sản đặc sắc của người dân xã Khả Cửu.

Vượt khó

“Tam Cửu” là cách nhiều người nhắc tên khi nói đến xã Khả Cửu ngày nay sau khi hợp nhất 3 xã Khả Cửu, Thượng Cửu và Đông Cửu cũ. Địa phương thuộc nhóm xã có diện tích lớn nhất tỉnh Phú Thọ, dân cư phân bố khắp vùng núi rộng lớn (dân số trên 13.000 người), đồng bào dân tộc Mường chiếm trên 90%, và có tới 22 thôn bản đặc biệt khó khăn. Toàn xã tỷ lệ nghèo còn cao (trên 15%), tại những thôn đặc biệt khó khăn có tới 98% là hộ nghèo, cận nghèo. Cả trước và sau khi sáp nhập, Khả Cửu là xã miền núi được Trung ương và tỉnh Phú Thọ đặc biệt quan tâm khi dành toàn diện sự hỗ trợ từ nguồn lực Chương trình MTQG.

Một thời con đường độc đạo từ “Tam Cửu” nối về phía trung tâm huyện Thanh Sơn cũ từng là nỗi ám ảnh của người dân khi có việc lên huyện. Giao thông trở ngại, địa hình chia cắt, việc giao thương hàng hóa, tiếp cận các dịch vụ thiết yếu gặp nhiều khó khăn. Nút thắt về kinh tế - xã hội quá lớn nhưng dần được tháo gỡ khi những Chương trình MTQG đưa về các bản Mường. Chính sách 1719 dành cho đồng bào dân tộc thiểu số là điểm tựa sáng nhất, vừa tạo chuyển biến tích cực, vừa là “cú huých” tiếp sức để “Tam Cửu” vượt khó. 

Nhà nước và nhân dân cùng làm, bắt đầu là làm đường và tập trung đầu tư hạ tầng thiết yếu, xã Khả Cửu đã huy động người dân, lồng ghép các nguồn lực. Đặc biệt, xã rất chú trọng đổi mới cách làm, phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể và người có uy tín trong cộng đồng, vận động người dân hiến đất, góp công làm đường.

Tiếp nhận tới 47 dự án xây dựng hạ tầng từ huyện cũ bàn giao, năm 2026, xã triển khai 21 dự án mới, những con đường bê tông hóa (tổng hơn 110km) đã trải khắp các thôn bản,và các tuyến đường huyện cũ đã được kiên cố hóa 100%.

Từ đầu năm 2026 đến nay Khả Cửu đã nâng cấp, cứng hóa trên 5,5km đường giao thông nông thôn. Bây giờ người dân “Tam Cửu” đã có nhiều tuyến đường đi lại thuận tiện, an toàn hơn, lại có thể đưa nông sản đất núi ra thị trường. Nhiều công trình thủy lợi đã được nâng cấp (mương phai Săng Nắng, mương phai Nong Thượng Cửu...) để đồng bào Mường không còn phải đợi nước mưa như những năm trước. Hệ thống điện lưới quốc gia, sóng điện thoại đã phủ đến 100% hộ dân.

Người dân Khả Cửu vẫn chủ yếu mưu sinh ở các đồi rừng (nơi có 90% diện tích rừng và đất lâm nghiệp) qua nhiều thế hệ. Dưới sự chỉ đạo của UBND tỉnh Phú Thọ và Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh, xã Khả Cửu đã nhanh chóng đưa Chương trình MTQG nhằm vào lợi thế thổ nhưỡng để đồng bào dịch chuyển từ tự cung tự cấp sang phát triển hàng hóa.

Những mô hình trồng bưởi, cây dược liệu, nuôi ong lấy mật, chăn nuôi và chế biến lâm sản đang góp phần đa dạng hóa sinh kế. Điển hình như Hợp tác xã (HTX) Dịch vụ thương mại Bình An với sản phẩm vịt suối, HTX Dịch vụ nông lâm nghiệp Tam Cửu với bưởi và mật ong, HTX Dược liệu Khả Cửu... đã bước đầu tạo dấu ấn trên hành trình nâng cao giá trị nông sản bản địa.

Toàn xã hiện có 31 cơ sở sản xuất, tạo việc làm thường xuyên cho hàng trăm lao động thời vụ. Từ đầu năm đến nay có thêm 2 cơ sở may gia công tạo việc làm cho 100 lao động. Khả Cửu cũng đã có cơ sở chế biến lâm sản mạnh dạn đầu tư gần 5 tỷ đồng cho máy móc, trang thiết bị, tạo việc làm cho người lao động với mức thu nhập 10 - 12 triệu đồng/người/tháng. Ở nơi đặc biệt khó khăn như “Tam Cửu” khi thu ngân sách Nhà nước được giao 9 tháng năm 2026, theo báo cáo của UBNS xã, chỉ hơn 9,2 tỷ đồng đã đạt gần 90% so với dự toán giao, là thành tích đáng ghi nhận.

Những tháng qua, cùng với sự đóng góp đối ứng của nhân dân, nguồn lực chính sách dành cho đồng bào dân tộc thiểu số đã hỗ trợ hàng chục con bò sinh sản tổng giá trị gần 783 triệu đồng; hỗ trợ mô hình trồng cây dược liệu Mạch Môn, Ba Kích tổng giá trị gần 2,45 tỷ đồng để người dân ở thôn bản khó khăn có thêm sinh kế.

Cùng với đó, Chương trình 1719 cũng đã hỗ trợ hơn 400 téc nước với tổng giá trị hơn 1,2 tỷ đồng, quà tặng từ chính sách thiết thực đã cải thiện sinh hoạt, giảm nỗi lo thiếu nước vào mùa khô. Đây cũng là nơi tỉnh Phú Thọ coi là trọng điểm xóa nhà tạm, xây nhà Đại đoàn kết cho đồng bào trong chiến dịch toàn quốc hỗ trợ nơi ở “3 cứng” cho những gia đình khó khăn.

Phụ nữ Mường ở Khả Cửu rất khéo léo chế biến ẩm thực.

Bản sắc Mường trở thành động lực phát triển

Tổng vốn đầu tư được giao cho xã Khả Cửu năm nay hơn 43 tỷ đồng thì có tới trên 5 tỷ đồng là vốn từ các Chương trình MTQG. Đáng chú ý, có hơn 3,4 tỷ đồng dành cho bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa bản địa đặc trưng. Tất cả đã giải ngân khoảng 70%. Ở nơi có kho tàng văn hóa đồ sộ về bản sắc văn hóa dân tộc Mường nhưng đời sống còn khó khăn, lồng ghép các nguồn vốn là giải pháp ưu việt phát triển hạ tầng, cải thiện dân sinh và bảo tồn các giá trị văn hóa đặc trưng.

Cùng với danh lam hoang sơ và thắng cảnh đẹp, ở đây tiếng chiêng, điệu Ví, hát Rang, múa Sênh Tiền, chàm đuống, chạm ống và nhiều phong tục tốt đẹp vẫn được gìn giữ, trao truyền. Khả Cửu từ nhiều năm qua, với hỗ trợ toàn diện của các Chương trình MTQG, đã từng bước đưa niềm tự hào này thành tài sản. Du khách đến với Khả Cửu chắc chắn không thể không biết đến ngôi nhà sàn truyền thống được dựng tại khuôn viên UBND xã từ năm 2022 bằng nguồn lực chính sách và đóng góp của đồng bào. Những bộ chiêng, chiếc đuống cùng nhiều vật dụng sinh hoạt truyền thống được lưu giữ, trưng bày rất sinh động. Một địa chỉ toát lên bản sắc Mường đặc trưng đã trở thành nơi sinh hoạt, diễn xướng dân gian độc bản.

Nơi đây cũng có nhiều mô hình ẩm thực Mường hấp dẫn, có xôi ngũ sắc, cơm lam, cá suối nướng, thịt chua, mâm cỗ lá... cùng các trò chơi dân gian như ném còn, đi cà kheo, bắn nỏ, và đặc biệt có bảo tồn “Tết cơm mới” tạo điểm nhấn phát triển du lịch cộng đồng.

Khả Cửu cũng có tới 25 câu lạc bộ văn hóa Mường và các dân tộc khác, với hơn 350 thành viên, trong đó có 22 câu lạc bộ tại các khu dân cư. Nhiều nghệ nhân cao tuổi vẫn trình diễn rất đẹp, họ còn trực tiếp truyền dạy các làn điệu, kỹ năng sử dụng nhạc cụ và tri thức dân gian cho lớp trẻ...

Chương trình MTQG đã tạo cơ hội để chính người dân được tham gia tập huấn văn nghệ, được hỗ trợ đạo cụ, hướng dẫn thực hành, phục dựng giá trị truyền thống một cách bài bản. Hình ảnh những cô gái Mường chế biến xôi ngũ sắc, nghệ nhân trình diễn cồng chiêng, và cả những cọn nước bên suối đã trở thành điểm nhấn đón khách. Khả Cửu đã từng bước đưa bản sắc Mường vào động lực phát triển mới.

Khả Cửu đang triển khai Dự án điểm đến du lịch tiêu biểu vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi tại khu vực ven suối Dân, với quy hoạch khoảng 50ha, được kỳ vọng tạo nên sản phẩm du lịch khác biệt, mở thêm cơ hội việc làm, tăng thu nhập cho đồng bào.

“Tam Cửu” vượt khó từng ngày và còn nhiều việc phải làm. Nhưng hiện hữu niềm tin của cộng đồng giàu bản sắc Mường khi các Chương trình MTQG tiếp tục đồng hành cho giai đoạn 2026 - 2035 để xã miền núi phát huy thành lợi thế phát triển.