Tỷ phú bị ép giá ở thủ phủ tôm hùm Đắk Lắk

Chiếc cân điện tử đặt trên mặt bàn nhựa thấp, cạnh mấy thùng xốp còn đọng nước biển, giữa mùi ngai ngái quen thuộc của vùng nuôi tôm hùm Xuân Phương. Ông Hoàng Văn Sáu, 57 tuổi, cúi người nhấc con tôm hùm xanh vừa kéo lên từ đáy lồng, đặt vào chiếc rổ nhựa trên bàn cân.

Con tôm quẫy mạnh, va vào thành rổ lách cách. Ông Sáu không nhìn mặt cân, rồi mắt ông lại nhìn đăm đắm vào chiếc điện thoại đang úp trên bàn như chờ đợi một điều gì.

Màn hình bật sáng. Ông quệt bàn tay ướt vào vạt áo, chộp lấy máy. Đầu dây bên kia, người thương lái đổ sỉ báo giá, gọn lỏn. Ông Sáu gật đầu rồi buông thõng tay, đứng lặng bên rổ tôm, nhìn ra mặt vịnh Xuân Đài, nơi lồng bè nối nhau san sát. Với mức giá vừa nghe, ông phải chọn: bán ngay hay giữ tôm trong lồng, chờ một giá khác và tiếp tục trả tiền mồi.

Ngồi bệt xuống sàn bè, ông rít một hơi thuốc. Từ đầu năm, ông đã thả hơn 37.500 con giống vào 150 chiếc lồng. Ông nói đã bỏ ra ngót 3 tỷ đồng, chưa tính tiền thức ăn mua từng bữa.

Như mọi năm, ông tính chăm tôm 10-12 tháng, chờ tôm hùm xanh đạt 0,5-0,7 kg/con rồi bán cho thương lái gom hàng sang Trung Quốc. Theo tính toán của ông, vụ này có thể lãi khoảng 3 tỷ đồng. Con tôm lớn đúng như dự tính. Chỉ có điều, thị trường năm 2026 không còn đứng ở chỗ cũ.

Bão lũ cuối năm 2025 quét qua nhiều vùng nuôi, nguồn tôm cả vịnh khan hiếm. Thương lái gom hàng đi Trung Quốc, giá tôm lên cao. Thời điểm này, các đầu mối đang hỏi mua tôm cỡ nhỏ.

Khoảng hai tháng trước, các vựa sỉ về Sông Cầu gom tôm hùm xanh cỡ nhỏ với giá từ 940.000 đến 980.000 đồng/kg, tùy loại. Tôm từ 0,5 kg trở lên dù được chào 1,15 triệu đồng/kg nhưng ít khách nước ngoài hỏi, chủ yếu bán nhỏ giọt cho nhà hàng trong nước. Với ông Sáu, đàn tôm càng lớn, càng khỏe lại càng khó bán.

“Bán tôm nhỏ lúc đang được giá xô thì giữ được an toàn”, ông Sáu trầm giọng. “Chứ neo lại cho tôm lớn thêm, chi phí mồi màng đội lên mà thị trường Trung Quốc ngưng ăn dòng size lớn là mình tự lấy dây buộc cổ mình”.

Một chiếc ghe máy từ ngoài chạy vào, nổ xình xịch rồi tắt máy bên mạn bè. Người thương lái quen bước lên, liếc rổ tôm trên cân rồi lắc đầu: “Tôm của chú đẹp, nhưng size này quá lứa rồi. Giờ bên kia (Trung Quốc) họ chuộng dòng mini dưới 3 lạng để dễ bán lẻ nội địa. Mã này cháu ép giá xuống, chú chịu thì cháu bốc, không thì chịu!”.

Ông Sáu nhướng mày: “Thế tôm lớn, nhiều thịt của tôi giờ thành tội nợ à? Nuôi con tôm cả năm trời để nó to khỏe, giờ mấy anh bảo con tôm to không bằng con tôm bé?”. Người thương lái cười trừ, tay vỗ vỗ vào thùng xốp: “Thời thế khác rồi chú ơi. Chú không bán, mai mốt nó lớn thêm tí nữa là khỏi ai mua luôn!”.

“Trước đây người ta thích tôm to, mình cứ nuôi cho thật bự rồi bán. Bây giờ họ chuộng dòng tôm nhỏ vừa túi tiền, mình đâu có phép thần thông biến con tôm năm bảy lạng nhỏ lại được”, ông Sáu kể, tay kéo một mắt lưới bám đầy rong rêu.

Trong 150 chiếc lồng của ông, ngày nào tôm còn dưới nước là ngày ấy tiền cá mồi, ốc nạc phải trả ngay. “Nuôi tôm năm 2026 này, ai nắm được nhịp, bán cuốn chiếu ngay khi tôm đạt size mini là thắng đậm. Còn cứ ôm mộng nuôi tôm cho thật to như ngày xưa, tiền mồi ngốn hết vào đấy, gặp lúc cửa khẩu chậm một nhịp là ôm hận”, ông đúc kết.

Ở Sông Cầu, các chủ bè gặp nhau trên sóng thường hỏi một câu cửa miệng: “Hôm nay tôm xanh lên được bao nhiêu rồi?”. Thị trường đang “đói hàng”, có nhiều tôm là lợi thế. Nhưng giữ tôm lớn chờ được giá, tiền thức ăn sẽ ăn dần vào phần lãi.

Trời vùng biển Xuân Phương đã bắt đầu chuyển mùa, mây đen giăng phía chân trời. “Trận này nếu tính toán sai một nhịp, mất cái giá chín trăm một ký này thì coi như trắng tay”, ông Sáu nói, mắt nhìn về phía cửa vịnh Xuân Đài.

Năm 2024, người nuôi Sông Cầu từng điêu đứng khi tôm hùm xanh cỡ nhỏ có lúc chỉ còn khoảng 700.000 đồng/kg. Đến năm 2026, tôm cỡ nhỏ có lúc lên sát 1 triệu đồng/kg, còn thương lái đòi hạ giá lứa tôm của ông Sáu.

Muốn chờ một giá khác, người nuôi phải đủ tiền cho tôm ăn và chịu rủi ro thời tiết. Muốn có thêm cách bán ngoài tôm sống, họ cần những đầu ra mà vùng nuôi hiện chưa có. Khi những lựa chọn đó còn thiếu, “chọn thời điểm bán” nhiều khi chỉ là chọn lúc ít thiệt nhất.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk, nghề nuôi tôm hùm ở phía Đông tỉnh có khoảng 153.000 lồng; sản lượng năm 2025 đạt 2.520 tấn. Đây đã là một ngành hàng lớn của cả vùng, không còn là sinh kế của vài hộ ven biển.

Nhưng phần lớn tôm hùm vẫn được bán sống, nguyên con, chủ yếu sang Trung Quốc, một phần nhỏ cho thị trường trong nước. Báo cáo của Sở cho biết hoạt động xuất qua đường tiểu ngạch vẫn tồn tại; trên địa bàn chỉ có hai doanh nghiệp xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc, với sản lượng khoảng 1.000 tấn mỗi năm.

Những chiếc xe chở tôm xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc.

Toàn tỉnh có 6 doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu thủy sản, nhưng chủ yếu làm cá ngừ, tôm thẻ chân trắng, mực và một số loại cá biển. Tôm hùm chưa có nhà máy thu mua, chế biến xuất khẩu.

Với người nuôi, khoảng trống ấy có nghĩa là thời gian đứng về phía người mua. Con tôm sống phải bán đúng lúc: người nuôi cần bán, thương lái cần gom, xe cần chạy, thị trường phải nhận.

Chỉ một mắt xích chậm lại, sức ép dồn ngược về chiếc bè, nơi ít khả năng chờ nhất. Nếu có cơ sở nhận tôm để chế biến và thị trường cho sản phẩm ấy, người nuôi có thể có thêm đường tiêu thụ ngoài tôm sống.

Sự phụ thuộc vào thị trường hiện rõ khi một thay đổi ở nơi tiêu thụ tác động ngược trở lại giá bán ngay tại vùng nuôi. Với tôm hùm bông, điều ấy đã xảy ra vào năm 2023.

Theo Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, Trung Quốc đã xếp loài này vào danh mục bảo vệ từ năm 2021. Luật Bảo vệ động vật hoang dã sửa đổi của nước này có hiệu lực từ ngày 1/5/2023, siết việc buôn bán tôm hùm bông khai thác tự nhiên; tôm nuôi muốn nhập khẩu phải có giấy phép và hồ sơ chứng minh quá trình nuôi, nguồn gốc con giống.

Báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk ghi nhận trong đợt vướng mắc ấy, tôm hùm bông của các hộ nuôi trong tỉnh không được thu mua, giá giảm mạnh. Tôm trong lồng vẫn phải ăn, vẫn lớn, còn người nuôi không thể lập tức chuyển sang thị trường khác.

Ông Sáu tắt màn hình điện thoại, đứng dậy chuẩn bị kéo lồng. Ông cười buồn: “Bà con mình nuôi biển, suy cho cùng chỉ mong một lộ trình xuất khẩu chính ngạch rõ ràng. Để biết năm nay nên nuôi con tôm đến ba lạng hay năm lạng thì dừng, chứ không phải cứ thả giống xuống rồi thắp nhang khấn trời cho phía bên kia biên giới họ thương”.

Dưới những chiếc lồng san sát trên vịnh, tôm vẫn ăn, vẫn lớn. Biển còn chịu được bao lâu?