Tầm nhìn 100 năm và định hướng Thủ đô văn hóa, bản sắc, sáng tạo

Mục tiêu cốt lõi của quy hoạch là định hướng phát triển Thủ đô Hà Nội “Văn hóa - bản sắc - sáng tạo”, tái cấu trúc theo mô hình đô thị đa cực, đa trung tâm, đa tầng, đa lớp, thành phố “Văn hiến - văn minh - hiện đại”, phát triển sáng, xanh, sạch, đẹp, phát triển hài hòa đô thị và nông thôn, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Phối cảnh khu đô thị đa mục tiêu Bắc Thăng Long. Ảnh: CĐT

1. Thực tế, trong nhiệm kỳ 2020-2025, triển khai thực hiện Luật Quy hoạch đô thị 2009, Luật Quy hoạch 2017 và Nghị quyết số 15-NQ/TƯ ngày 5-5-2022 của Bộ Chính trị, thành phố đã trình và được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt 2 quy hoạch Quy hoạch Thủ đô thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050; Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065.

Tuy nhiên, xét trong bối cảnh hiện nay, qua rà soát, đánh giá đã có những bất cập, hạn chế:

Thứ nhất, 2 quy hoạch của Thủ đô được phê duyệt trước thời điểm triển khai thực hiện sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, tổ chức lại đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã.

Thứ hai, đòi hỏi kiến tạo không gian, tiềm năng và cơ hội phát triển, tạo dư địa đột phá trong phát triển kinh tế với mục tiêu tăng trưởng 2 con số.

Thứ ba, 2 quy hoạch của Thủ đô được nghiên cứu lập, thẩm định, phê duyệt theo 2 hệ thống văn bản pháp luật với 2 quy trình khác nhau, với thời kỳ và tầm nhìn khác nhau, không có sự thống nhất.

Thứ tư, hệ thống quy hoạch hạ tầng kỹ thuật với 8 quy hoạch đã được phê duyệt (Quy hoạch giao thông vận tải; phát triển điện lực; cấp nước; thoát nước; xử lý chất thải rắn; nghĩa trang; Quy hoạch chung không gian xây dựng ngầm đô thị trung tâm; Quy hoạch bến xe, bãi đỗ xe, trung tâm tiếp vận và trạm dừng nghỉ), nhưng đến nay, với yêu cầu mới về phát triển đô thị vẫn còn những thiếu hụt, tồn tại. Cụ thể là úng ngập; ô nhiễm môi trường, nước thải, rác thải; ùn tắc giao thông; thiếu về không gian xanh; phân bổ dân cư không đồng đều, chất tải dân số vào nội đô; văn minh, trật tự đô thị chưa đảm bảo; vệ sinh an toàn thực phẩm; phát triển đô thị thông minh chưa được đẩy mạnh...

Trên nền tảng tư duy mới, bối cảnh mới, Thủ đô Hà Nội cần thiết phải hướng tới tầm nhìn 100 năm và xa hơn, tương xứng với Thủ đô của một nước phát triển thu nhập cao theo định hướng xã hội chủ nghĩa; có sức lan tỏa, dẫn dắt sự phát triển vùng Đồng bằng sông Hồng, Vùng Thủ đô, Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ và cả nước.

Yêu cầu rất cao đặt ra với Hà Nội trong kỷ nguyên mới là không chỉ phát triển nội tại Thủ đô mà phải trở thành cực tăng trưởng trung tâm đầu não trong vùng, liên vùng và quốc gia; đồng thời đòi hỏi tạo ra không gian, tiềm năng và cơ hội phát triển, tạo sự đột phá trong tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn tới.

Tại Nghị quyết số 258/2025/QH15 ngày 11-12-2025 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để thực hiện các dự án lớn, quan trọng trên địa bàn Thủ đô, trong đó, Điều 6 đã cho phép trên địa bàn thành phố chỉ lập một Quy hoạch tổng thể Thủ đô trên cơ sở cụ thể hóa các nội dung quy hoạch quốc gia, quy hoạch vùng và tích hợp, lồng ghép các nội dung của Quy hoạch Thủ đô, Quy hoạch chung Thủ đô.

2. Với yêu cầu mới, tầm nhìn quy hoạch đã được đề xuất chuyển từ tầm nhìn 2065 sang nghiên cứu định hướng chiến lược tầm nhìn 100 năm và xa hơn; xây dựng các các kịch bản phát triển theo các mốc: 2030, 2035, 2045, 2050, 2065, 2085, 2100.

Với tầm nhìn chiến lược, đề xuất Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội định hướng phát triển một Thủ đô “Văn hóa - Bản sắc - Sáng tạo”; đồng thời phát huy các thế mạnh, tiềm năng sẵn có, với hành động kết nối toàn cầu, có sức cạnh tranh ngang tầm các thủ đô phát triển trong khu vực và thế giới.

Một là, về văn hóa: Thủ đô Hà Nội có bề dày hơn 1000 năm văn hiến. Vì vậy, nhiệm vụ tối quan trọng là bảo tồn, phát huy giá trị di sản, văn hóa, lịch sử Thăng Long - Hà Nội; bảo đảm hội tụ, tiếp biến và lan tỏa, động lực thúc đẩy phát triển vùng thông qua phát huy các giá trị về bản sắc văn hóa lịch sử, nguồn lực con người, tri thức, khoa học công nghệ…

Đặc biệt, Hà Nội sẽ phát huy vai trò, vị thế là trung tâm vùng đô thị sáng tạo và kết nối toàn cầu, tạo dư địa và các động lực phát triển mới, thúc đẩy kinh tế - xã hội của vùng và quốc gia, tạo đột phá cho phát triển. Trong đó, phát huy tinh thần, giá trị văn hóa, bản sắc, sáng tạo để hoạch định các định hướng không gian phát triển và kế hoạch hành động phát triển đột phá.

Hà Nội sẽ phát triển theo định hướng văn hóa, bản sắc và sáng tạo. Ảnh: Quang Thái

Hai là, về bản sắc: Hà Nội tập trung phát huy giá trị truyền thống văn hóa lịch sử, lấy con người là trung tâm, với mục tiêu phát triển con người toàn diện, có bản sắc, hướng tới hội nhập quốc tế, thông minh, sáng tạo. Thành phố lựa chọn, phát triển các khu vực đô thị mới mở rộng theo hướng xanh, thông minh, hiện đại, có bản sắc để tạo môi trường sống tốt cho nhu cầu tăng trưởng và nâng cao chất lượng dân số, đô thị, dịch chuyển dân cư từ khu vực nội đô, khu vực nông thôn tập trung về các khu vực đô thị mới, xây dựng nguồn nhân lực hiện đại.

Hà Nội cũng tập trung cải tạo chỉnh trang, tái thiết đồng bộ các khu vực đô thị hiện hữu, làng xóm cũ, điểm dân cư nông thôn, làng nghề, bảo tồn phát huy di sản văn hóa, lịch sử… gắn với cải tạo xây dựng đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội để khắc phục các tồn tại về cơ sở hạ tầng, môi trường, nâng cao điều kiện sống, tri thức, phát triển hài hòa giữa đô thị và nông thôn, tạo môi trường sống, sinh kế của người dân bền vững, phát triển.

Ba là, về sáng tạo: Thành phố phát huy giá trị riêng có, nội lực, trí tuệ của con người Việt Nam, tiếp thu khoa học công nghệ thế giới, ứng dụng phát triển đô thị thông minh, sáng tạo với tổng thể cơ sở hạ tầng trẻ hóa, hiện đại, gắn với chuyển đổi số, chuyển đổi phương thức đi lại bằng giao thông công cộng hiện đại, xây dựng đồng bộ mô hình TOD, đô thị 15 phút.

Cùng với đó, phát triển đô thị và nông thôn văn minh, hiện đại gắn với sự chuyển động phát triển của kinh tế - xã hội Thủ đô, gắn với tốc độ phát triển của khoa học công nghệ, của toàn cầu hóa. Thành phố ứng dụng khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo vào nghiên cứu lập quy hoạch, thực hiện quy hoạch, giám sát, đánh giá thực hiện xây dựng phát triển đô thị theo quy hoạch và cập nhật, điều chỉnh quy hoạch kịp thời với sự phát triển của khoa học công nghệ tiên tiến thế giới.

Trong bối cảnh mới, thành phố xác định chuyển đổi tư duy quy hoạch lấy các chỉ tiêu vật chất làm thước đo sang lấy sự hài lòng, hạnh phúc và chất lượng sống của người dân làm trung tâm. Thành phố cụ thể hóa bằng việc đảm bảo an ninh nguồn nước, môi trường không khí trong lành; cung cấp nhà ở xã hội chất lượng cao cho đại đa số người dân; kiến tạo các không gian công cộng, văn hóa để nuôi dưỡng đời sống tinh thần, bảo đảm mỗi người dân Thủ đô đều được thụ hưởng công bằng thành quả của sự phát triển.

Đáng chú ý, để phù hợp bối cảnh mới, Hà Nội tập trung phát triển và cụ thể hóa các chiến lược phát triển xanh, gắn với các mô hình phát triển xanh, phát triển tuần hoàn, phát triển thích ứng, phát triển bền vững. Thành phố cụ thể hóa các giải pháp về hành lang xanh, vành đai xanh, nêm xanh để tạo điều kiện phát triển cho đô thị và nông thôn; cải thiện hệ thống công viên cây xanh, bảo tồn phát triển rừng, cải tạo hệ thống sông hồ, mặt nước, tạo không gian xanh và điều kiện sống cho người dân đô thị và nông thôn với mô hình “làng trong phố - phố trong làng” và “rừng trong thành phố - thành phố trong rừng”, tăng cường kết nối đô thị và nông thôn hai bên sông; khắc phục triệt để các điểm nghẽn, tồn tại về ngập úng, ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, nguồn nước và văn minh, trật tự đô thị và nông thôn.

3. Đề xuất quy hoạch cũng nhấn mạnh, Hà Nội đóng vai trò là trung tâm, động lực chính, điều phối, dẫn dắt lan tỏa sự phát triển về: Giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy, hàng không kết nối các tỉnh lân cận với quốc tế và các vùng khác. Hà Nội là trung tâm tài chính, ngân hàng, thương mại, dịch vụ logistics mang tầm khu vực và quốc tế; điều phối phát triển các ngành công nghiệp trong vùng, nghiên cứu, chuyển giao công và mạng lưới phân phối của vùng và cả nước.

Bên cạnh đó, thành phố là thị trường tiêu thụ nông sản thực phẩm chất lượng cao; là trung tâm đào tạo nhân lực chất lượng cao; là “bộ não”, tập trung các cơ sở nghiên cứu thử nghiệm, thiết kế chế tạo, đổi mới sáng tạo; trung tâm y tế chuyên sâu, đầu ngành; trung tâm du lịch quốc gia, cửa ngõ quốc tế tham quan du lịch tại Hà Nội và phân phối các tỉnh lân cận. Thủ đô cũng là trung tâm thương mại, dịch vụ hiện đại mang tầm khu vực và quốc tế, kết nối các hoạt động thương mại, dịch vụ của Hà Nội với các trung tâm vùng và cả nước thông qua các hành lang và vành đai kinh tế.

Về cấu trúc liên kết đô thị, hệ thống đô thị gồm thành phố Hà Nội và các đô thị lân cận của các tỉnh xung quanh thuộc vùng Đồng bằng sông Hồng theo mô hình chùm đô thị. Trong đó, các đô thị lân cận là đô thị vệ tinh của Hà Nội nhằm chia sẻ chức năng về giáo dục, đào tạo, y tế, khoa học, công nghệ, thương mại, dịch vụ, du lịch, hạn chế sự tập trung quá mức vào đô thị trung tâm Hà Nội.

Về môi trường, Hà Nội đóng vai trò điều phối trung tâm, chủ động phối hợp, thúc đẩy liên kết vùng để kiểm soát các vấn đề ô nhiễm, đồng thời chủ trì các hoạt động bảo vệ môi trường, nguồn nước, giải quyết ô nhiễm trong vùng hướng tới phát triển bền vững.

Chí Kiên