Tầm nhìn nào và quyết sách gì cho xứng tầm với hồ Hoàn Kiếm?

Vì thế, đóng góp ý kiến về quy hoạch và phát triển Hà Nội lấy hồ Hoàn Kiếm làm hạt nhân với tầm nhìn 100 năm không phải là sự lãng mạn viển vông, mà là mệnh lệnh lịch sử, một trách nhiệm chính trị và văn hóa tối cao của thế hệ hôm nay đối với muôn đời sau.

Hồ Gươm nhìn từ trên cao. Ảnh: Viên Minh

Xung quanh vấn đề này, ấn phẩm Hànộimới hằng ngày của Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội giới thiệu loạt bài “Tầm nhìn nào và quyết sách gì cho xứng tầm với hồ Hoàn Kiếm?”.

Bài đầu: Thước đo bản lĩnh chính trị, tầm nhìn văn hóa

Hồ Hoàn Kiếm có lẽ là độc nhất vô nhị trên toàn cầu vì mang trong mình biểu tượng chiều sâu của huyền thoại trao gươm và trả gươm - một triết lý nhân văn sâu sắc về khát vọng hòa bình, độc lập và tự cường của người Việt Nam. Thế hệ hôm nay không thể chỉ nhìn Hà Nội - hồ Hoàn Kiếm bằng con mắt của hoài niệm hay sự thỏa mãn với những gì đang có mà phải bằng tầm nhìn chiến lược. Thủ đô Hà Nội muốn phát triển xứng tầm và bền vững phải có những quy hoạch mang tầm thế kỷ.

Triết lý bản thể và phương lược phát triển tổng thể tối ưu

Để không ảo tưởng và bền vững, bất kỳ một đồ án quy hoạch tầm cỡ thế kỷ nào cũng phải bắt đầu từ một triết lý phát triển khoa học và phù hợp. Đối với hồ Hoàn Kiếm, triết lý ấy phải là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa bảo tồn và phát triển, giữa cái “tĩnh” của không gian văn hóa tâm linh, lịch sử và cái “động” của một trung tâm đô thị hiện đại, sống động, xứng tầm một Thủ đô.

Hồ Hoàn Kiếm không phải là một bảo tàng chết. Nó phải và tiếp tục là một thực thể sống, một không gian văn hóa mở, nơi dòng chảy của lịch sử liên tục được bồi đắp bởi các giá trị đương đại trong bối cảnh khác trước. Nếu chỉ cực đoan bảo tồn theo lối “đóng băng”, hồ Hoàn Kiếm sẽ trở nên lạc lõng giữa một Hà Nội đang vươn lên để trở thành siêu đô thị thông minh. Ngược lại, nếu nhân danh hiện đại hóa để bê tông hóa, thương mại hóa một cách thô bạo, sẽ tự đánh mất đi căn cước văn hóa của chính mình - điều mà không một lực lượng nào có thể tái tạo lại được.

Do đó, tầm nhìn cho hồ Hoàn Kiếm phải định vị quần thể này là Vùng lõi di sản - sáng tạo văn hóa của Thủ đô. Về mặt không gian, hồ Hoàn Kiếm phải là điểm tựa kết nối lịch sử với tương lai. Về mặt tâm linh, đây là nơi nuôi dưỡng lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc. Trong mạch ngầm phong thủy của đất Thăng Long, đây là huyệt cốt tụ khí, kết nối trực tiếp với dòng sông Hồng - long mạch nghìn năm dựng nước và giữ nước. Về mặt kinh tế - xã hội, nó phải là biểu tượng của chất lượng sống, nơi con người đạt đến sự hòa hợp tuyệt đối với thiên nhiên và văn hóa.

Quy hoạch phân khu đô thị khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận với tầm nhìn 100 năm chính là việc thiết kế một chiến lược phát triển tối ưu 12 chữ: Truyền thống - Phát triển - Văn minh - Bản sắc - Bền vững - Nhân văn, trong đó nhân dân và văn hóa vừa là mục tiêu, vừa là động lực trung tâm.

Hồ Hoàn Kiếm - trái tim của Thăng Long - Hà Nội, từ nghìn năm qua chưa bao giờ là một lòng hồ tĩnh lặng đơn độc. Nó là nhãn điểm, là nơi tụ thủy sinh khí, kết nối hữu cơ với hồ Tây, hồ Trúc Bạch, hồ Thiền Quang, hồ Bảy Mẫu… tạo thành một đồ hình phong thủy hoàn chỉnh và một không gian văn hóa - sinh thái độc nhất vô nhị. Thế nhưng, trước áp lực của đô thị hóa, trái tim ấy đang phải gánh chịu những tổn thương bởi xu hướng bê tông hóa, cô lập hóa...

Phong thủy kinh kỳ coi hồ Tây là “đầu rồng”, nơi đón long mạch sinh khí từ sông Hồng, còn hồ Hoàn Kiếm là “mắt rồng”, nơi tụ hội và chuyển hóa vương khí. Hệ thống các hồ lớn nhỏ xung quanh chính là mạng lưới huyết mạch lưu thông, điều hòa và phân phối nguồn năng lượng ấy.

Khi chúng ta nhân danh “hiện đại hóa” để xây dựng các khối nhà cao tầng bao bọc, bẻ gãy các hành lang xanh, biến các hồ thành những “ao tù”, chúng ta đang tự tay cắt đứt mạch ngầm phong thủy. Một cơ thể sống không thể khỏe mạnh khi các mạch máu bị nghẽn tắc. Việc quy hoạch hôm nay, do đó, phải bắt đầu từ việc khơi thông mạch khí, tái lập trục kết nối sinh thái ngầm và bề mặt giữa hồ Hoàn Kiếm với hệ thống hồ vệ tinh, để dòng chảy “Thủy hành liên hoàn” mãi sinh sôi.

Bản sắc của hồ Hoàn Kiếm là sự khiêm nhường, trầm mặc và minh triết. Sức mạnh tâm linh của Tháp Bút không nằm ở chiều cao cốt thép, mà ở khí tiết “viết thơ lên trời xanh”. Sự linh thiêng của đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc không nằm ở sự đồ sộ, mà ở thế nép mình hài hòa dưới bóng đa cổ thụ và mặt nước xanh lục. Hồ Hoàn Kiếm cần sự tĩnh lặng để lắng đọng lịch sử, chứ không cần những khối bê tông cốt thép để phô diễn sự giàu sang cơ học.

Để giải quyết bài toán thực tế, quy hoạch Hà Nội phải có tầm nhìn “giải nén” cho hồ Hoàn Kiếm. Thay vì gom tất cả các sự kiện đại chúng, các công trình thương mại vào diện tích lõi 65ha, thành phố cần phân tán áp lực bằng cách kết nối chuỗi ký ức đô thị ra hệ thống hồ xung quanh. Hãy để hồ Tây giữ vai trò không gian tâm linh lãng mạn; biến hồ Thiền Quang, Công viên Thống Nhất thành trung tâm hoạt động công cộng hiện đại. Đồng thời, việc chuyển dịch các trung tâm hành chính, các tòa tháp tài chính ra trục cảnh quan sông Hồng theo mô hình đa cực là xu thế tất yếu.

Quy hoạch không phải là cuộc chơi của những nét vẽ cơ học hay những dự án sinh lời ngắn hạn. Ứng xử với hồ Hoàn Kiếm và hệ thống hồ Hà Nội là thước đo bản lĩnh chính trị, tầm nhìn văn hóa và đạo lý của thế hệ hôm nay đối với tổ tiên và hậu thế. Giữ cho mạch nước thông suốt, giữ cho không gian hồ Hoàn Kiếm nguyên vẹn nét trầm mặc tự nhiên, chính là giữ cho linh hồn Thăng Long vĩnh viễn trường tồn.

Nhận diện những xung đột và tư duy ngắn hạn

Phải thừa nhận rằng, công tác quản lý, quy hoạch và khai thác không gian khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận thời gian qua dù đã có nhiều cố gắng nhưng vẫn còn bộc lộ không ít bất cập, mang tính ngắn hạn và chắp vá.

Thứ nhất là áp lực đô thị hóa và sự quá tải hạ tầng. Không gian xung quanh hồ Hoàn Kiếm đang phải gồng gánh một lượng phương tiện giao thông và mật độ cư dân quá lớn. Ô nhiễm tiếng ồn, ô nhiễm không khí và nguy cơ suy thoái cảnh quan thiên nhiên là những thách thức hiện hữu và gay gắt.

Thứ hai là sự xung đột trực diện giữa lợi ích thương mại và giá trị văn hóa. Đặc biệt, không thể không lo ngại trước các đề xuất, dự án mang danh nghĩa “hiện đại hóa” nhưng bản chất là muốn can thiệp thô bạo vào vùng lõi di sản. Hồ Hoàn Kiếm cần sự tinh tế văn hóa, lắng đọng nhân văn như nó vốn có và giữ nguyên vẹn chứ không cần những công trình đồ sộ, xa lạ, phá vỡ cảnh quan tổng thể hài hòa và làm nghẹt thở không gian văn hóa Thủ đô.

Thứ ba là tầm nhìn quy hoạch thiếu tính tổng thể và liên kết. Trong quá khứ, hồ Hoàn Kiếm thường chỉ được nhìn trong ranh giới của đường bờ hồ, mà chưa được đặt trong một mối quan hệ hữu cơ, gắn kết chặt chẽ với khu phố cổ, khu phố cũ (khu đô thị trung tâm được thực dân Pháp quy hoạch và xây dựng từ cuối thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX), sông Hồng và trục phát triển văn hóa - tâm linh của Thủ đô.

Do đó, cần thiết phải đổi mới tư duy và tầm nhìn. Cấp bách là phải bỏ tư duy quản trị theo kiểu “đến đâu hay đến đó”, tư duy nhiệm kỳ, ngắn hạn hoặc ảo tưởng và bất khả thi. Và từ tầm viễn kiến, đổi mới tư duy quản trị chiến lược, tổng thể quy hoạch tích hợp đa mục tiêu, phát triển tầm vóc thế kỷ hệ sinh thái hồ Hoàn Kiếm, lấy lợi ích tối cao, tầm vóc của quốc gia, dân tộc và hạnh phúc của nhân dân làm thước đo tối thượng và duy nhất.

(Còn nữa)