Tận dụng lợi thế xuất khẩu trong khu vực RCEP

Công nhân Tổng Công ty May 10 sản xuất quần áo xuất khẩu. (Ảnh NGUYỄN ĐĂNG)

Sau 4 năm thực thi, RCEP đã góp phần quan trọng nâng cao kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam trong bối cảnh dòng chảy thương mại thế giới biến động mạnh.

Với quy mô chiếm gần 30% GDP và dân số toàn cầu, RCEP được đánh giá là khu vực thương mại tự do lớn nhất thế giới hiện nay, mở ra không gian lớn cho tiêu thụ nông, lâm, thủy sản của Việt Nam. Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) Lê Hằng cho biết: Xuất khẩu thủy sản vào thị trường RCEP hiện chiếm hơn 50% tổng kim ngạch toàn ngành. Năm 2025, tính riêng thị trường Trung Quốc, kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam đạt hơn 2,2 tỷ USD, tăng khoảng 33% so với cùng kỳ năm 2024. Tại thị trường Nhật Bản, xuất khẩu thủy sản cũng ghi nhận mức tăng 14,6% khi đạt gần 1,7 tỷ USD. Ngoài ra thị trường Hàn Quốc và Australia cũng tăng trưởng lần lượt 9,6% và 3,2%.

Bên cạnh thủy sản, rau quả cũng là mặt hàng có tốc độ tăng trưởng nhanh tại khu vực RCEP. Số liệu từ Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho thấy, Trung Quốc vẫn chiếm thị phần lớn khoảng 65% với kim ngạch cả năm 2025 đạt hơn 5 tỷ USD. Đáng chú ý, xuất khẩu rau quả sang Malaysia năm 2025 tăng mạnh gần 80%; Australia tăng khoảng 30%. Theo đánh giá của nhiều doanh nghiệp, xuất khẩu vào thị trường RCEP được thúc đẩy đáng kể nhờ các quy định về quy tắc xuất xứ linh hoạt.

Nhiều hiệp định thương mại tự do yêu cầu sản phẩm phải có xuất xứ thuần túy tại Việt Nam mới được hưởng ưu đãi thuế quan nhưng RCEP cho phép áp dụng cơ chế cộng gộp xuất xứ nội khối. Theo đó, nguyên liệu nông, lâm, thủy sản có thể được nhập khẩu từ một hoặc nhiều nước thành viên RCEP, sau đó chế biến tại Việt Nam thì vẫn được được cấp Giấy chứng nhận xuất xứ để hưởng ưu đãi thuế quan.

Mặc dù vậy, xuất khẩu vào khu vực RCEP cũng bộc lộ những “điểm nghẽn” mới, thể hiện qua việc nhập khẩu chững lại và suy giảm tại một số thị trường ASEAN. Giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn Gạo Hưng Việt Nguyễn Chánh Trung cho biết: Mặt hàng gạo năm 2025 không còn giữ được nhịp tăng trưởng như những năm trước khi các thị trường trọng điểm như Indonesia, Philippines giảm mạnh nhập khẩu và xu hướng này dự báo còn tiếp tục diễn ra trong năm nay. Để tận dụng ưu thế từ RCEP thì doanh nghiệp cần sớm chuyển hướng sang thị trường Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc với các sản phẩm gạo chất lượng cao, gạo đặc sản và các sản phẩm chế biến sâu từ gạo.

Ngoài ra, một thách thức lớn nữa là sự tương đồng cao về chủng loại sản phẩm giữa Việt Nam và nhiều quốc gia trong khối RCEP khiến cho mức độ cạnh tranh ngày càng gay gắt. Trong đó, Việt Nam chịu sự cạnh tranh trực tiếp với Thái Lan, Malaysia, Philippines, Lào, Australia ở những mặt hàng vốn được xem là thế mạnh như gạo, thủy sản và trái cây nhiệt đới.

Theo Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương), dù Thái Lan và Việt Nam là hai nguồn cung chi phối phần lớn thị trường sầu riêng Trung Quốc nhưng Malaysia, Myanmar và Lào cũng đang tăng tốc xuất khẩu, nhất là ở phân khúc chế biến. Với mặt hàng bưởi, Lào hiện đã vươn lên là nhà cung cấp lớn nhất cho Trung Quốc trong khi Việt Nam dù có nguồn cung dồi dào nhưng vẫn chưa trở thành nhà cung cấp tương ứng.

Trong không gian RCEP trải dài từ Đông Bắc Á, Đông Nam Á đến Australia, xuất khẩu nông sản của Việt Nam vẫn còn nhiều dư địa tăng trưởng. Tuy nhiên, mỗi thị trường lại đang vận hành theo những đặc trưng riêng, đòi hỏi doanh nghiệp phải chuyển hướng đi sâu vào từng phân khúc sản phẩm và từng đối tác, thay vì khai thác một cách đồng nhất. Cụ thể, Trung Quốc có quy mô thị trường lớn nhưng cạnh tranh cao; khu vực ASEAN bước vào giai đoạn tái cơ cấu nhu cầu và nguồn cung trong khi Australia và New Zealand đặt ra tiêu chuẩn cao và cam kết dài hạn.

Nắm bắt được những đặc điểm đó, lợi thế của RCEP sẽ không chỉ dừng lại ở ưu đãi thuế quan hay phạm vi địa lý mà sẽ được mở rộng ra năng lực thích ứng thị trường, khả năng tổ chức sản xuất theo chuỗi và sức cạnh tranh thực chất của từng ngành hàng.

THÙY ANH