Tân lãnh tụ tối cao Iran - Những bước đi tiếp theo và tác động tới Trung Đông

Các tín hiệu ban đầu cho thấy lãnh đạo mới có thể theo đuổi đường lối cứng rắn hơn về an ninh và khu vực, đồng thời tăng cường kiểm soát trong nước nhằm bảo đảm tính ổn định của chế độ.

Củng cố quyền lực nội bộ và dựa vào Vệ binh Cách mạng

Thách thức đầu tiên đối với tân Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei là xây dựng tính chính danh và quyền kiểm soát thực tế đối với bộ máy quyền lực phức tạp của Iran. Không giống cha mình, người từng là tổng thống trước khi trở thành lãnh tụ tối cao, ông Mojtaba Khamenei chưa từng giữ chức vụ nhà nước chính thức. Vì vậy, nhiều nhà phân tích cho rằng ông phải dựa nhiều hơn vào Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).

Ngày 9/3, Reuters đưa tin, ông Mojtaba từ lâu đã được xem là người có quan hệ mật thiết với IRGC và có ảnh hưởng trong các mạng lưới quyền lực của lực lượng này, đặc biệt trong giai đoạn các cuộc biểu tình chống chính phủ nổ ra ở Iran những năm gần đây.

Các nguồn tin chính trị tại Tehran cho biết, nhiều chỉ huy IRGC đã bày tỏ sự ủng hộ đối với ông trong quá trình kế vị, cho thấy lực lượng quân sự này đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm sự chuyển giao quyền lực.

Nhà nghiên cứu Ali Vaez của Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (International Crisis Group) nhận định rằng, bất kỳ tân lãnh tụ tối cao nào cũng phải “duy trì sự ủng hộ của IRGC, vì đây là lực lượng có ảnh hưởng lớn nhất đối với an ninh và kinh tế Iran”. Điều này khiến nhiều nhà quan sát dự báo, thời gian tới, các tướng lĩnh IRGC có thể được trao thêm quyền lực trong chính phủ và các tổ chức nhà nước.

Tân Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei. Ảnh: Reuters.

Lập trường cứng rắn với Mỹ và Israel

Một trong những yếu tố quan trọng định hình chính sách của lãnh tụ mới là cuộc đối đầu kéo dài giữa Iran với Mỹ và Israel. Các nhà phân tích cho rằng việc lựa chọn ông Mojtaba Khamenei, người được xem là nhân vật bảo thủ, cho thấy Tehran chưa có ý định thay đổi chiến lược đối đầu.

Theo Reuters, việc ông được đưa lên vị trí lãnh tụ tối cao được nhiều quan chức Iran mô tả như một “thông điệp thách thức” đối với Washington và Tel Aviv trong bối cảnh căng thẳng quân sự gia tăng trong khu vực. Trong khi đó, các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) của các lực lượng thân Iran tại Trung Đông tiếp tục diễn ra trong thời gian gần đây, cho thấy chiến lược răn đe khu vực của Tehran vẫn được duy trì.

Giới chuyên gia cho rằng, Iran có thể tiếp tục dựa vào mạng lưới lực lượng đồng minh trong khu vực, thường được gọi là “trục kháng chiến”, bao gồm các tổ chức như Hezbollah ở Li-băng hay phong trào Houthi tại Yemen. Chiến lược này cho phép Tehran gây sức ép đối với đối thủ mà không cần trực tiếp tham gia chiến tranh toàn diện.

Sử dụng “hiệu ứng tử vì đạo” để củng cố tính chính danh, thắt chặt quan hệ với Nga và Trung Quốc?

Cái chết của Đại giáo chủ Ali Khamenei trong bối cảnh xung đột được giới lãnh đạo Iran mô tả như một sự hy sinh vì cách mạng. Nhiều nhà phân tích nhận định chính quyền Tehran có thể tận dụng yếu tố này để tăng cường tính chính danh cho người kế nhiệm.

Theo tạp chí Time, việc chuyển giao quyền lực từ cha sang con là một bước đi chưa từng có tiền lệ trong hệ thống chính trị Iran kể từ cuộc cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979. Tuy nhiên, hình ảnh “kế thừa di sản cách mạng” có thể giúp ông Mojtaba Khamenei xây dựng vị thế trong mắt các lực lượng trung thành với chế độ.

Trong bối cảnh kinh tế Iran đang chịu sức ép từ lệnh trừng phạt và bất ổn khu vực, việc nhấn mạnh yếu tố đoàn kết dân tộc và tinh thần kháng chiến có thể trở thành một công cụ quan trọng để duy trì ổn định xã hội.

Một hướng đi khác nhiều khả năng được lãnh tụ mới thúc đẩy là mở rộng quan hệ với các đối tác ngoài phương Tây, đặc biệt là Nga và Trung Quốc. Những năm gần đây, Tehran đã tăng cường hợp tác quân sự và năng lượng với Mátxcơva, đồng thời ký thỏa thuận hợp tác kinh tế dài hạn với Bắc Kinh, theo hãng tin Nga RT.

Cố Lãnh tụ Tối cao-Đại giáo chủ Iran Ali Khamenei. Ảnh: Times of Israel.

Chương trình hạt nhân vẫn là lá bài chiến lược, Trung Đông bước vào giai đoạn bất định mới

Một vấn đề khác thu hút sự chú ý của cộng đồng quốc tế là chương trình hạt nhân của Iran. Theo các báo cáo của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), Tehran đã nâng mức làm giàu uranium lên gần ngưỡng có thể sử dụng cho vũ khí trong những năm gần đây.

Một số chuyên gia cho rằng, lãnh đạo mới có thể coi năng lực hạt nhân như một công cụ răn đe quan trọng trước sức ép quân sự từ Israel và Mỹ. Tuy nhiên, Tehran cũng có thể tiếp tục duy trì chiến lược “bên bờ ngưỡng hạt nhân”, tức tiến gần đến khả năng chế tạo vũ khí nhưng không chính thức vượt qua lằn ranh đó nhằm giữ đòn bẩy trong đàm phán.

Khói bốc lên ở thủ đô Tehran của Iran sau một vụ không kích ngày 6/3. Ảnh: TOI Media.

Sự xuất hiện của ông Mojtaba Khamenei ở vị trí lãnh tụ tối cao diễn ra trong bối cảnh Trung Đông đang trải qua một trong những giai đoạn căng thẳng nhất trong nhiều năm. Các nhà phân tích cho rằng trong ngắn hạn, chính sách của Tehran nhiều khả năng sẽ tiếp tục mang tính cứng rắn, tập trung vào củng cố nội bộ và duy trì chiến lược răn đe khu vực.

Thái An