Tản mạn ngày xuân: Ý nghĩa của mã lực trong kỷ nguyên AI?

Từ những cỗ xe ngựa lấm lem bùn đất trên cánh đồng châu Âu thế kỷ 18 đến các trung tâm dữ liệu khổng lồ lạnh lẽo đang ngày đêm nuôi dưỡng trí tuệ nhân tạo hôm nay, con người luôn tìm cách đo sức mạnh của mình bằng một hình ảnh quen thuộc: con ngựa. Khi James Watt đặt ra khái niệm “mã lực” (horsepower), ông không chỉ phát minh một đơn vị đo lường vật lý, mà còn mở ra một ngôn ngữ mới để nhân loại hiểu về quyền lực của máy móc.

Hơn hai thế kỷ sau, khi những thuật toán trở thành động cơ đốt trong của kỷ nguyên AI, câu hỏi cũ từ thời Cách mạng công nghiệp lại trở về, day dứt và đầy thách thức trong mùa xuân Bính Ngọ này: Chúng ta đang cưỡi con ngựa nào, và liệu bàn tay con người có còn đủ vững để cầm cương?

Câu chuyện về một đơn vị đo lường "sống"

Để hiểu được tại sao chúng ta vẫn dùng hình ảnh một loài động vật để định danh cho sức mạnh của tên lửa hay siêu máy tính, ta phải quay ngược thời gian về nước Anh những năm 1780. Đó là thời đại mà thế giới vẫn vận hành bằng cơ bắp. Tốc độ của nền văn minh chính là tốc độ của vó ngựa. Ngựa kéo cày xới đất, ngựa vận chuyển thư tín, ngựa kéo than từ hầm mỏ lên mặt đất. Con ngựa không chỉ là gia súc; nó là "động cơ sống", là huyết mạch của kinh tế và quân sự. Khi James Watt cải tiến động cơ hơi nước, ông đối mặt với một bài toán truyền thông hóc búa hơn cả bài toán kỹ thuật: Làm sao để bán một cỗ máy bằng sắt, phun khói đen và kêu ầm ĩ cho những người nông dân và chủ mỏ vốn chỉ tin vào những gì họ nhìn thấy và sờ thấy được?

Sức ngựa là cách mô tả trực diện nhất về công suất

Watt cần một hệ quy chiếu. Ông quan sát những chú ngựa kéo gầu nước tại các nhà máy bia và tính toán rằng một con ngựa khỏe có thể nâng 33.000 pound (khoảng 15 tấn) lên cao một foot trong vòng một phút. Ông gọi đó là "một mã lực". Đó là khoảnh khắc thiên tài của James Watt. Ông không bán "áp suất hơi" hay "piston"; ông bán sự thay thế cho những con ngựa. Khái niệm "mã lực" ra đời như một chiếc cầu nối, biến sức mạnh trừu tượng của nhiệt động lực học thành hình ảnh đời thường dễ hiểu. Nó là một sự "động vật hóa" máy móc, giúp con người bớt sợ hãi trước những con quái vật bằng thép đang dần thay thế vai trò của sinh vật.

Trong văn hóa Á Đông, và đặc biệt trong tâm thức người Việt khi đón chào năm Bính Ngọ, hình tượng con ngựa còn mang những tầng nghĩa sâu sắc hơn cả một đơn vị vật lý. Ngựa là biểu tượng của Dương tính, của sự khởi đầu, bứt phá và lòng trung thành bền bỉ. Nếu phương Tây dùng ngựa để đo công suất, thì phương Đông dùng ngựa để đo ý chí.

Những con Thiên lý mã hay Xích Thố trong sử sách không chỉ chạy nhanh, mà còn biết chọn chủ, biết vượt qua gian khó vạn dặm trường chinh. Khi James Watt định danh sức mạnh máy móc bằng ngựa, vô tình ông đã chạm vào một mẫu số chung của nhân loại: khát vọng chinh phục không gian và thời gian. Năm Ngọ này, nhìn lại lịch sử của mã lực, ta thấy đó không chỉ là chuyện của kỹ thuật, mà là hành trình con người tìm kiếm những cộng sự đắc lực để nới rộng giới hạn sinh học nhỏ bé của mình.

Từ mã lực đến siêu máy tính

Hai thế kỷ rưỡi đã trôi qua kể từ ngày James Watt qua đời. Những con ngựa bằng xương bằng thịt đã rút lui khỏi các con đường cao tốc để trở về với các trang trại hoặc trường đua, nhưng "linh hồn" của chúng – khái niệm mã lực – thì vẫn ở lại và tiến hóa. Ngày nay, chúng ta không còn nghe tiếng hí vang trời hay tiếng vó sắt gõ xuống mặt đường đá dạo nhạc cho sự phát triển. Thay vào đó là tiếng vo ve đơn điệu của hàng triệu quạt tản nhiệt trong các trung tâm dữ liệu khổng lồ. Đó là những "chuồng ngựa" mới của nhân loại.

Trong kỷ nguyên số, đơn vị đo sức mạnh đã chuyển dịch từ mã lực (HP) sang FLOPS (số phép tính dấu phẩy động mỗi giây), nhưng bản chất cuộc đua vẫn không thay đổi. Nếu thế kỷ 19, quốc gia nào sở hữu nhiều động cơ hơi nước nhất sẽ làm chủ thế giới, thì thế kỷ 21, ai sở hữu nhiều năng lực tính toán nhất sẽ dẫn dắt tương lai. Những con chip GPU của Nvidia, Google hay AMD chính là những "ngựa chiến" thời đại mới. Chúng không ăn cỏ, chúng "ngốn" điện năng khổng lồ để xử lý dữ liệu, để đào tạo những mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) hay mô phỏng các cấu trúc protein phức tạp.

Hãy tưởng tượng một trung tâm dữ liệu AI hiện đại. Đó là một cánh đồng silicon mênh mông, nơi hàng chục ngàn con chip H100 hay Blackwell đang chạy hết công suất, tiêu tốn năng lượng tương đương một thành phố nhỏ. Jensen Huang, Sam Altman hay Satya Nadella chính là những "nhà buôn ngựa" đại tài của thế kỷ này, những người đang nắm giữ chìa khóa của sức mạnh tính toán. Cuộc đua sở hữu "mã lực số" đang diễn ra khốc liệt hơn bao giờ hết, nơi các cường quốc công nghệ không tiếc hàng trăm tỷ đô la để xây dựng hạ tầng, ví như việc tích trữ kỵ binh trước một trận đại chiến.

Đối với Việt Nam, trong không khí sục sôi của mùa xuân chuyển đổi số, khát vọng sở hữu những "bầy ngựa" này cũng cháy bỏng hơn bao giờ hết. Chúng ta không thể mãi là người đi bộ trong một thế giới đang phi nước đại. Chiến lược bán dẫn, phát triển hạ tầng dữ liệu quốc gia chính là cách chúng ta gầy dựng "đàn ngựa" của riêng mình. Thế hệ trẻ Việt Nam, những Gen Z, Gen Alpha lớn lên cùng màn hình cảm ứng, chính là những kỵ sĩ mới. Họ không cầm cương bằng dây da, mà bằng những dòng lệnh (code), bằng tư duy thuật toán. Năm Bính Ngọ là thời điểm vàng để chúng ta suy ngẫm về vị thế của mình: Liệu ta sẽ chỉ là thị trường tiêu thụ những "cỗ xe" ngoại nhập, hay sẽ tự tay rèn nên những con "ngựa sắt" mang thương hiệu Việt Nam vươn ra biển lớn?

Sức ngựa hiện đại nằm trong những cỗ máy hiện đại

Con người và cỗ máy – Ai đang thực sự cầm cương?

Tuy nhiên, lịch sử thuần hóa ngựa cũng để lại cho chúng ta một bài học cảnh giác đắt giá: Ngựa có thể đưa con người đi xa vạn dặm, nhưng ngựa chứng cũng có thể hất ngã chủ nhân xuống vực sâu. James Watt đã giúp con người kiểm soát hơi nước, nhưng ngày nay, chúng ta đang đối mặt với một dạng "mã lực" hoàn toàn khác – một thứ sức mạnh có khả năng tư duy: Trí tuệ nhân tạo (AI).

Câu hỏi triết học lớn nhất của thập kỷ này không phải là làm sao để máy tính chạy nhanh hơn, mà là làm sao để con người không bị bỏ lại phía sau, hoặc tệ hơn, bị chính công cụ của mình chi phối. Khi AI có thể viết thơ, lập trình, chẩn đoán bệnh và thậm chí ra quyết định trong quân sự, tài chính, nó không còn đơn thuần là một công cụ thụ động như chiếc búa hay cái kìm. Nó bắt đầu có dáng dấp của một đối tác, và đôi khi, là một đối thủ cạnh tranh. Sức mạnh của AI, giống như một con ngựa hoang dã đầy tiềm năng, nếu không được kiểm soát bằng luân lý, đạo đức và khung khổ pháp lý, có thể dẫn xã hội đến những hỗn loạn khôn lường – từ tin giả, thiên kiến thuật toán cho đến sự thay thế lao động quy mô lớn.

Người kỵ sĩ giỏi không phải là người chỉ biết quất roi cho ngựa chạy thục mạng. Người kỵ sĩ giỏi là người biết khi nào cần phi nước đại, khi nào cần ghìm cương, và quan trọng nhất, phải biết đích đến nằm ở đâu. Trong cơn say tốc độ của cuộc cách mạng 4.0, đôi khi nhân loại quên mất rằng công nghệ sinh ra là để phục vụ hạnh phúc con người, chứ không phải để con người chạy đua kiệt sức theo công nghệ. Sức mạnh của "mã lực" thời đại mới không nên chỉ đo bằng ngàn tỷ phép tính mỗi giây, mà phải đo bằng những giá trị nhân văn nó mang lại: chữa lành bệnh tật, giải phóng sức lao động, kết nối tri thức và bảo vệ hành tinh xanh.

Mùa xuân Bính Ngọ mang đến cho chúng ta hình ảnh của sự cân bằng. Trong Dịch lý, quẻ Bát Thuần Càn tượng trưng cho con ngựa, cho sự vận động không ngừng nghỉ của trời đất (Thiên hành kiện). Nhưng sự vận động ấy phải tuân theo Đạo. Con người và cỗ máy, trong tương lai, không phải là mối quan hệ chủ - tớ hay thù địch, mà phải là mối quan hệ cộng sinh như người và ngựa ngàn xưa. Chúng ta cần sự dũng mãnh của công nghệ để bứt phá, nhưng cũng cần sự tĩnh tại của trí tuệ con người để dẫn đường.

Vĩ thanh

Bên ngoài khung cửa, mùa xuân đang về trên từng chồi non lộc biếc. Đâu đó trong tiếng gió rít của những ngày đầu năm, ta như nghe thấy tiếng vó ngựa vọng về từ ngàn xưa, hòa lẫn với nhịp đập của những dòng dữ liệu đang chảy trôi không ngừng nghỉ. Từ con ngựa thồ hàng của James Watt đến những siêu trí tuệ nhân tạo của hôm nay, hành trình của "mã lực" chính là hành trình khát vọng của loài người – luôn muốn nhanh hơn, mạnh hơn, xa hơn.

Chào xuân Bính Ngọ 2026, chúc cho mỗi người Việt Nam chúng ta đều tìm thấy con "ngựa chiến" của riêng mình. Nhưng quan trọng hơn cả, chúc cho chúng ta luôn giữ vững đôi tay cầm cương, để trí tuệ và công nghệ không chỉ đưa ta đi nhanh, mà còn đưa ta đi đúng hướng, về phía một tương lai thịnh vượng và nhân bản.

Bùi Tú