Tản mạn Tết lá mồng Năm

Lá mùng Năm cho bé.

Mới đây một người bạn thường ngồi cà phê là sĩ quan quân đội mới nghỉ hưu về sống ở Tam Kỳ đưa ra một thông tin khá thú vị là ông đã phát hiện quả đồi sau khu Tượng đài Mẹ Việt Nam anh hùng lấy nguyên mẫu mẹ Nguyễn Thị Thứ có rất nhiều cây lá thuốc nam dùng để làm lá mùng Năm. Chính bản thân ông đến cắt về phơi, sắc uống. Ông bảo lá mùng Năm ở đây đặc biệt rất thơm và hiệu nghiệm với một số bệnh lão niên. Tôi bảo, biết đâu đó là linh khí sông núi và hồn thiêng của Mẹ. Nghe hay thế, nên tôi cũng đã tìm về để cắt lá mùng Năm, rồi tự mình nghĩ về cái tên: "Đồi thuốc nam Mẹ Thứ".

Lá mùng Năm ở "Đồi thuốc nam Mẹ Thứ" hay lá mùng Năm ở các vùng quê xứ Quảng có rất nhiều vị tựu trung là đắng, chát, thơm, ngọt. Theo dân gian đây là những vị thuốc nam có thể điều trị bệnh. Điều khá thú vị tất cả các loại cây lá đó được hái dịp này đều có tên gọi chung là lá mùng Năm. Trước đây, việc đi hái lá được thực hiện đúng giờ ngọ ngày mùng năm nhưng dần dần thói quen này đã thay đổi. Tất cả loại lá cây được hái, thu hoạch trước đó một thời gian ngắn, sau đó phơi khô, bảo quản, khi đúng ngọ chỉ việc đem ra phơi lại. Vì đây là thời điểm trời nắng gắt, dương khí mạnh nhất, có được tinh túy của đất trời nên tăng công dụng chữa trị nhiều thứ bệnh.

Do ham chuộng lá mùng Năm nên ở quê tôi đã hình thành thị trường lá mùng Năm bán tại các chợ dịp Tết Đoan Ngọ. Hơn thế, người dân một số nơi như ở xã Bình Đào, tỉnh Quảng Nam (cũ) còn dành nhiều diện tích trồng hoa màu để trồng cây lá mùng Năm. Đây được xem là vựa lá mùng Năm lớn nhất xứ Quảng.

Lá mùng Năm rất "bình đẳng" với nhau trên sân phơi, mâm phơi hay khi vào chung nồi sắc nước để thưởng thức. Tuy mỗi loại cây lá mùng Năm có tính hàn, bình, nhiệt… khác nhau nhưng vẫn có thể trộn lẫn với nhau để sắc nước uống. Nhớ điều này có lần tôi đã đặt câu hỏi với PGS.TS Đậu Xuân Cảnh- nguyên Giám đốc Học viên Y Dược Cổ truyền Việt Nam, Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam (quê Tam Kỳ) thì ông bảo, cái độc đáo của lá mùng Năm Việt Nam là ở chỗ đó. "Tất cả các loại lá mùng Năm dùng chung rất tốt nhưng phân ra các nhóm, một số loại cây thuốc sẽ hỗ trợ điều trị cho từng loại bệnh thì tốt hơn". Xứ Quảng còn có một loại cây lá khá nhiều người biết đó là cây lá lao ở đảo Cù Lao Chàm. Ai đến nơi đây cũng mua một vài bó lá tươi hoặc khô về nấu nước uống thanh lọc cơ thể. Nếu đúng dịp mùng Năm thì càng hay…

Ngày ở quê, tôi nhớ mãi buổi chợ ngày mùng Năm mẹ hay chị thường ôm về một bó lá, xâu bánh ú tro. Lá mùng Năm thì như đã biết còn bánh ú tro, có hình khối tam giác và chế biến chủ yếu từ nước tro, gạo nếp. Bánh không có nhân, mùi vị khá nhạt nên khi ăn thường chấm với đường cát hoặc mật, mía. Ăn quen bén mùi, lâu thành nhớ. Hai món ni mà thiếu đi thì hình như mùng Năm năm đó thiêu thiếu một điều gì đó. Còn ngày thơ đi hái lá mùng Năm với ba, thích nhất là được hái cây lá dủ dẻ. Lá thường lẫn với hoa nên mùi hương rất dễ chịu. Mỗi lần như thế tôi lại nghĩ về một loại cây lá nào đó "thần dược" hơn để con người dưới trần gian này khỏi lo về các bệnh tật nữa.

Tết Đoan Ngọ dân gian quen gọi là tết diệt sâu bọ, tết nửa năm... rơi vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hằng năm. Ngày trước ba bảo nó có tuồng tích bên Tàu, còn trong văn hóa Viêt thì ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch lại là ngày giỗ Quốc mẫu Âu Cơ nên trong dân gian lưu truyền câu ca dao: "Tháng Năm ngày tết Đoan Dương/ Là ngày giỗ Mẹ Việt Thường Văn Lang". Riêng tôi vẫn cứ thích gọi đó là Tết lá mùng Năm.