TAND Tối cao hướng dẫn loạt cơ chế đặc thù khi xử lý án sai phạm đất đai

Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao vừa ban hành Nghị quyết số 04/2026/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng cơ chế đặc thù giải quyết, xét xử các vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước 1/8/2024 theo Nghị quyết 29/2026/QH16 của Quốc hội.

Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP hướng dẫn cơ chế đặc thù trong xét xử vi phạm đất đai. Ảnh: AI

Chỉ áp dụng đối với sai phạm không tham nhũng

Nghị quyết số 04/2026/NQ-HĐTP quy định rõ nguyên tắc áp dụng chính sách đặc thù. Theo đó, Tòa án các cấp chỉ xem xét áp dụng cơ chế này đối với các vụ án, vụ việc vi phạm pháp luật về đất đai nhưng không có yếu tố tham nhũng xảy ra trước ngày 1/8/2024 (khoản 1 Điều 4).

Trường hợp một người thực hiện nhiều hành vi vi phạm hoặc trong vụ án có nhiều bị cáo, Tòa án chỉ áp dụng chính sách đặc thù đối với hành vi hoặc bị cáo vi phạm pháp luật về đất đai.

Các hành vi hoặc bị cáo khác vẫn xử lý theo quy định chung của pháp luật (khoản 3, khoản 4 Điều 2).

Đáng chú ý, đối với các dự án, công trình đã hoàn thành nhưng chưa khắc phục hậu quả thiệt hại, Tòa án sẽ không tạm đình chỉ hay hoãn phiên tòa mà tiếp tục giải quyết, xét xử và thi hành án theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự (khoản 2 Điều 2).

Để được xem xét miễn trách nhiệm hình sự hoặc đình chỉ vụ án, bị can, bị cáo phải có các tài liệu, chứng cứ cụ thể (Điều 4).

Hồ sơ bắt buộc phải có văn bản của cơ quan có thẩm quyền xác định vụ án không tham nhũng; văn bản xác định cụ thể mức độ thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước; văn bản của người đứng đầu Chính phủ, các Bộ, ngành hoặc địa phương xác định dự án vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Ngoài ra, hồ sơ phải bảo đảm không còn tranh chấp, khiếu nại thông qua các văn bản như: thông báo chấm dứt thụ lý khiếu nại, tố cáo; quyết định giải quyết đã có hiệu lực pháp luật hoặc văn bản xác nhận không có khiếu nại, tố cáo liên quan đến hành vi vi phạm bị truy cứu trách nhiệm hình sự (điểm đ khoản 1 Điều 4).

Trong giai đoạn xét xử, nếu xuất hiện tài liệu mới chứng minh bị cáo thuộc trường hợp được áp dụng chính sách đặc thù, Tòa án sẽ chuyển hồ sơ cho VKS cùng cấp để xem xét theo quy định tố tụng (khoản 2 Điều 4).

Giảm tối đa 4/5 mức hình phạt

Tại giai đoạn chuẩn bị xét xử, Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có quyền quyết định tạm đình chỉ vụ án đối với bị can có đủ điều kiện (điểm a khoản 1 Điều 5).

Tại phiên tòa, Hội đồng xét xử có thể ra quyết định hoãn phiên tòa trong thời hạn không quá 30 ngày nếu có căn cứ xác định bị cáo hoặc tổ chức, cá nhân liên quan có thể khắc phục xong hậu quả trong thời hạn này (điểm b1 khoản 1 Điều 5).

Trường hợp không thể khắc phục ngay, Tòa án sẽ ra quyết định tạm đình chỉ vụ án (điểm b2 khoản 1 Điều 5).

Điều kiện để được tạm đình chỉ bao gồm: văn bản của cơ quan nhà nước xác định dự án vẫn có khả năng khắc phục; bản giải trình nêu rõ nguyên nhân khách quan dẫn đến chậm trễ và bản cam kết kèm lộ trình, phương án khắc phục cụ thể (khoản 2 Điều 5).

Nếu trong thời hạn tạm đình chỉ hoặc hoãn phiên tòa mà toàn bộ hậu quả thiệt hại được khắc phục xong, Tòa án sẽ ra quyết định đình chỉ vụ án (khoản 3, khoản 4 Điều 5).

Trường hợp hết thời hạn mà không khắc phục được toàn bộ hậu quả, Tòa án sẽ đưa vụ án ra xét xử và xem xét giảm mức hình phạt tương ứng với tỷ lệ tài sản đã khắc phục (khoản 5 Điều 5).

Cụ thể, đã khắc phục đến 1/4 thiệt hại, giảm tối đa đến 1/4 mức hình phạt. Khắc phục từ trên 1/4 đến 1/2 thiệt hại, giảm tối đa đến 1/2 mức hình phạt.

Khắc phục từ trên 1/2 đến 3/4 thiệt hại, giảm tối đa đến 2/3 mức hình phạt. Khắc phục từ trên 3/4 đến dưới toàn bộ thiệt hại, giảm tối đa đến 4/5 mức hình phạt.

Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP có hiệu lực thi hành từ ngày 15/10/2026.