Tăng chế tài để chặn 'dòng chảy' thuốc lá lậu

Trước thực trạng này, yêu cầu cấp thiết đặt ra là hoàn thiện hành lang pháp lý, tăng mạnh chế tài và nâng cao hiệu lực thực thi nhằm triệt tiêu động cơ vi phạm.

Toàn cảnh tọa đàm. Ảnh: L.H

Thuốc lá lậu bám rễ tại thị trường nội địa

Tại tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” do Báo Công an Nhân dân tổ chức ngày 22-4, các chuyên gia và cơ quan chức năng đã chỉ ra một thực tế đáng lo ngại: Thuốc lá lậu không còn chỉ là vấn đề ở biên giới hay các tuyến vận chuyển lớn, mà đang “ăn sâu, bám rễ” tại thị trường nội địa, đặc biệt ở khâu bán lẻ.

Phát biểu khai mạc, Đại tá Nguyễn Thanh Bình, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân nhấn mạnh, hoạt động buôn lậu, vận chuyển, sản xuất và mua bán thuốc lá trái phép vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp, có xu hướng gia tăng với phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh trật tự xã hội.

Đáng chú ý, kết quả khảo sát của Tiến sĩ Nguyễn Quốc Việt (Chuyên gia chính sách công, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, tại 4 địa phương gồm An Giang, Cần Thơ, Đà Nẵng và Khánh Hòa cho thấy một nghịch lý lớn: Hành vi buôn bán thuốc lá lậu không xuất phát từ thiếu hiểu biết pháp luật. Ngược lại, phần lớn người bán nhận thức rõ rủi ro, thậm chí hiểu cả nguy cơ hàng giả, nhưng vẫn tiếp tục kinh doanh vì lợi nhuận.

Cụ thể, tại Cần Thơ, có tới 97,9% người bán được khảo sát biết quy định xử phạt, 95,2% nhận diện rủi ro hàng giả, song số điểm bán thuốc lá lậu vẫn chiếm tới 99,8% trong mẫu khảo sát. Điều này phản ánh rõ khoảng cách giữa nhận thức và hành vi thực tế.

Phân tích sâu hơn cho thấy, sức cầu thị trường và mức độ thực thi pháp luật chưa đủ mạnh là hai nguyên nhân cốt lõi. Ở nhiều địa phương, tỷ lệ người bán vì “còn khách, còn lợi nhuận” chiếm từ 38% đến hơn 70%. Bên cạnh đó, tâm lý “ít bị xử phạt” hoặc “mức phạt thấp” khiến vi phạm bị xem như một lựa chọn có tính toán chi phí – lợi ích.

Ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả trao đổi tại tọa đàm. Ảnh: L.H

Thực tế kiểm tra, xử lý cũng cho thấy quy mô vi phạm lớn nhưng hiệu quả răn đe chưa tương xứng. Theo ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, cho biết từ năm 2014 đến 2025, lực lượng chức năng đã phát hiện, xử lý hơn 79.000 vụ vi phạm, thu giữ trên 110 triệu bao thuốc lá cùng hàng trăm tấn nguyên liệu. Tuy nhiên, công tác này còn nhiều tồn tại do sự chỉ đạo ở một số nơi chưa bám sát thực tiễn; đối tượng vi phạm ngày càng manh động, tinh vi; hoạt động trên không gian mạng nổi lên mạnh hơn; thể chế và các quy định pháp luật xử lý hành vi buôn lậu, vận chuyển, mua bán trái phép thuốc lá chưa đầy đủ, chưa đồng bộ và chưa theo kịp thực tiễn.

Về pháp lý, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết nhận định mức xử phạt hiện hành còn quá thấp. Với hành vi buôn bán dưới 50 bao thuốc lá lậu, mức phạt chỉ từ 1–3 triệu đồng, trong khi ngưỡng xử lý hình sự lên tới 1.500 bao. “Khoảng cách này khiến nhiều đối tượng coi tiền phạt như “chi phí vận hành” của hoạt động kinh doanh bất hợp pháp”, bà Thủy nói.

Tăng mức phạt ít nhất gấp 10 lần

Từ thực tiễn nêu trên, các chuyên gia và cơ quan quản lý thống nhất rằng cần một gói giải pháp đồng bộ, trong đó trọng tâm là hoàn thiện hành lang pháp lý và nâng cao sức răn đe của chế tài.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Quốc Việt, giải pháp cốt lõi là tăng mạnh mức xử phạt hành chính theo nguyên tắc kinh tế: chi phí vi phạm phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng. Đây là điều kiện tiên quyết để thay đổi hành vi của các hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Cùng với đó, cần tăng cường hiện diện kiểm tra tại các điểm bán lẻ, tạo áp lực thực tế để người bán nhận thấy rủi ro bị phát hiện là thường xuyên và có thật.

Ở góc độ chính sách, bà Phan Minh Thủy đề xuất sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP theo hướng nâng mức phạt lên cao hơn đáng kể, đồng thời áp dụng cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm. Bà cũng kiến nghị cân nhắc giảm ngưỡng xử lý hình sự, nhằm tăng tính răn đe.

Đồng quan điểm, bà Lê Thị Duyên Hải Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam cho rằng mức phạt nên tăng tối thiểu gấp 10 lần hiện tại và cần được triển khai sớm trong năm 2026, trước khi lộ trình tăng thuế thuốc lá có hiệu lực từ năm 2027.

Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam Nguyễn Chí Nhân tham luận tại tọa đàm. Ảnh: L.H

Đại diện doanh nghiệp, ông Nguyễn Chí Nhân Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, đề xuất siết chặt khâu bán lẻ, coi đây là “nút chặn” quan trọng. Nếu các điểm bán không dám kinh doanh hàng lậu do chế tài nghiêm khắc, toàn bộ chuỗi cung ứng phía sau sẽ bị triệt tiêu.

Ngoài ra, các ý kiến cũng nhấn mạnh cần tăng cường phối hợp liên ngành giữa công an, hải quan, quản lý thị trường và biên phòng nhằm cắt đứt nguồn cung từ biên giới; đồng thời xây dựng chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt hợp lý, tránh tạo chênh lệch giá quá lớn giữa hàng hợp pháp và hàng lậu.

Một điểm quan trọng khác là hoàn thiện thể chế theo hướng đồng bộ, cập nhật kịp thời với thực tiễn, đặc biệt trong bối cảnh buôn lậu ngày càng chuyển dịch sang môi trường số và thương mại điện tử.

Cuộc chiến chống thuốc lá lậu đang bước vào giai đoạn mới với yêu cầu cao hơn về hiệu lực chính sách và thực thi. Các chuyên gia nhấn mạnh, muốn chặn đứng “dòng chảy” hàng lậu, cần “đánh trúng” khâu bán lẻ bằng chế tài đủ mạnh, đồng thời xây dựng hành lang pháp lý đồng bộ, minh bạch và tiệm cận thực tiễn. Đây không chỉ là bài toán quản lý thị trường, mà còn là yêu cầu nhằm chống thất thu ngân sách, bảo đảm môi trường cạnh tranh.