Tăng cường phòng, chống thuốc lá lậu tại thị trường bán lẻ

Những kiện hàng nhỏ tạo nên một thị trường “ngầm” lớn

Theo Thông báo số 364/TB-VPCP ngày 10/7/2026 của Văn phòng Chính phủ, trong sáu tháng đầu năm 2026, các lực lượng chức năng phát hiện, bắt giữ và xử lý 67.685 vụ vi phạm về buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, tổng số tiền thu nộp ngân sách đạt hơn 9.647 tỷ đồng. Báo cáo cũng chỉ ra thủ đoạn chia nhỏ hàng hóa, vận chuyển qua nhiều chặng, sử dụng mạng xã hội, tài khoản ngân hàng không chính chủ và dịch vụ giao hàng để tách người bán, nơi chứa hàng và người giao nhận.

Đối với thuốc lá, biên giới Tây Nam tiếp tục là địa bàn đáng chú ý. Dữ liệu tổng hợp trong báo cáo của Ban Chỉ đạo 389 các địa phương cho thấy, sáu tháng đầu năm, Bộ đội Biên phòng và Công an tỉnh An Giang thu giữ hơn 72.000 bao thuốc lá nhập lậu. Tại Tây Ninh, số thuốc lá bị tịch thu vượt 150.000 bao, cùng hàng nghìn kilôgam nguyên liệu. Tại TP.HCM, lực lượng chức năng phát hiện gần 13.000 bao thuốc lá lậu trong thị trường nội địa.

Công an phường Vĩnh Tế (An Giang) bắt quả tang Đặng Tiền Giang (sinh năm 1988) giả làm người giao hàng để vận chuyển thuốc lá ngoại nhập lậu.

Các con số trên mới phản ánh phần hàng đã lộ diện. Phần còn lại có thể được chia thành chuyến nhỏ, cất tại nhà dân, kho tạm hoặc địa điểm gần điểm bán, khi có khách đặt mới được mang đến giao.

Một số vụ gần đây tại An Giang cho thấy cách thức này ngày càng linh hoạt hơn khi một số đối tượng ngụy trang làm nhân viên giao hàng để vận chuyển thuốc lá ngoại nhập lậu từ biên giới. Tháng 4/2026, lực lượng công an phát hiện một người giả làm nhân viên giao hàng để vận chuyển 1.470 bao thuốc lá lậu. Trước đó, một trường hợp khác dùng thùng hàng phía sau xe máy để chở 1.440 bao thuốc lá từ Châu Đốc (An Giang) về Cần Thơ tiêu thụ.

Khi một lô lớn được tách thành nhiều kiện nhỏ; kho hàng, người nhận đơn, tài khoản nhận tiền và người giao không còn trùng nhau, xử lý từng mắt xích chưa chắc đã dẫn đến người tổ chức.

Đầu ra bán lẻ nuôi sống cả đường dây

Biên giới là nơi hàng lậu đi vào, nhưng thị trường bán lẻ mới là nơi hàng hóa chuyển thành doanh thu. Từ cửa hàng tạp hóa, quán nước, đại lý nhỏ đến tài khoản mạng xã hội và nhóm kín, mỗi giao dịch có thể chỉ vài bao thuốc, song cộng lại tạo thành thị trường đủ lớn để duy trì lợi nhuận cho cả chuỗi.

Hàng hợp pháp phải đáp ứng yêu cầu về nguồn gốc, tem, nhãn, cảnh báo sức khỏe, hóa đơn và thuế. Trong khi đó, hàng lậu đứng ngoài hệ thống này, vừa gây thất thu ngân sách, vừa tạo cạnh tranh bất bình đẳng và có khả năng ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng.

Do đó, quản lý thị trường thuốc lá không nên chỉ dừng ở sản phẩm đặt trên quầy. Cơ quan chức năng cần biết điểm bán nào đang hoạt động, ai chịu trách nhiệm, nguồn hàng đến từ đâu và lịch sử vi phạm ra sao.

Chính phủ đã yêu cầu triển khai đồng bộ các giải pháp quyết liệt hơn trong công tác phòng chống thuốc lá lậu, và kiên quyết, tập trung triệt phá các đường dây buôn lậu thuốc lá, bắt cho được các đầu nậu, chủ mưu, đối tượng cầm đầu.

Cơ sở dữ liệu điểm bán liên thông giữa các lực lượng có thể giúp chuyển kiểm tra từ dàn trải sang quản lý theo rủi ro, ưu tiên nơi tái phạm, có giao dịch bất thường hoặc nằm trên tuyến phân phối trọng điểm.

Cách tiếp cận này không đồng nghĩa với việc kiểm tra đại trà hoặc tạo thêm thủ tục cho mọi hộ kinh doanh. Mục tiêu là phân loại mức độ rủi ro, nhận diện những điểm bán thường xuyên cung cấp đầu ra cho hàng lậu và phát hiện mối liên hệ giữa nơi tiêu thụ với kho chứa, người vận chuyển, tài khoản nhận tiền hoặc đầu mối cung cấp.

Khi lịch sử vi phạm chưa được kết nối giữa các địa phương và lực lượng, một điểm bán có thể nhiều lần bị xử lý nhưng mỗi vụ vẫn được xem như một trường hợp đơn lẻ. Việc liên thông dữ liệu sẽ giúp nhận diện hành vi tái phạm và phân biệt người bán nhỏ lẻ vi phạm lần đầu với mắt xích thường xuyên tham gia mạng lưới phân phối.

Dự án sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cũng đang có nội dung đề xuất cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức, nhằm giảm mức độ hiện diện của sản phẩm và hạn chế khả năng người trẻ tiếp cận. Để ngăn chặn thị trường bất hợp pháp mở rộng và đạt hiệu quả quản lý thị trường cũng như mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, các phương án hạn chế có mục tiêu có thể được cân nhắc cùng với lộ trình chuyển đổi phù hợp để ban hành hướng dẫn kỹ thuật, tập huấn và hoàn thiện cơ chế hậu kiểm.