Tạo đột phá từ cơ chế phát triển nhân tài khoa học

Nhiều chuyên gia cho rằng, cần sớm có cơ chế riêng về đào tạo, sử dụng và đãi ngộ để giữ chân, phát huy đội ngũ nhân lực tinh hoa, tạo nền tảng khoa học cho phát triển đất nước.

Nghị quyết 57 mở đường thu hút, trọng dụng nhà khoa học

Trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học cơ bản không chỉ bao gồm các ngành khoa học tự nhiên mà còn có vai trò quan trọng của Khoa học Xã hội và Nhân văn.

Theo PGS.TS Đặng Thị Thu Hương - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), nếu khoa học – công nghệ tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng và đổi mới sáng tạo, thì Khoa học Xã hội và Nhân văn góp phần định hướng phát triển bền vững thông qua việc nghiên cứu con người, xã hội, văn hóa và các hệ giá trị.

PGS.TS Đặng Thị Thu Hương nhấn mạnh, đây là lĩnh vực cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng chính sách, hình thành chuẩn mực xã hội và củng cố bản sắc văn hóa.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, những vấn đề liên quan đến đạo đức, văn hóa, quản trị xã hội và phát triển con người ngày càng đặt ra yêu cầu cao đối với vai trò của Khoa học Xã hội và Nhân văn trong việc bảo đảm sự phát triển hài hòa, nhân văn và bền vững.

Hoạt động nghiên cứu khoa học ở Trường ĐH Khoa học và Công nghệ Hà Nội. Ảnh: USTH.

Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH) triển khai Chương trình Tuyển dụng Nhân tài giai đoạn 2025–2030 (USTH-TRP2030) với nhiều chính sách đãi ngộ hấp dẫn nhằm thu hút các nhà khoa học xuất sắc tới làm việc tại Trường.

Chương trình được triển khai trên tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, trong đó nhấn mạnh nhiệm vụ ban hành cơ chế đặc thù nhằm thu hút người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế có trình độ cao về Việt Nam làm việc, sinh sống và cống hiến.

PGS.TS Trần Đình Phong - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội cho hay, Chương trình USTH-TRP2030 đặt mục tiêu tuyển chọn 25 giảng viên – nghiên cứu viên xuất sắc trong giai đoạn 2025–2030, làm việc trong các lĩnh vực khoa học tự nhiên và công nghệ.

Ứng viên trúng tuyển theo chương trình sẽ được hưởng chế độ đãi ngộ cạnh tranh. USTH cam kết dành gói hỗ trợ nghiên cứu từ 1,5 đến 3 tỷ đồng trong ba năm đầu, tài trợ hai suất học bổng nghiên cứu sinh tiến sĩ toàn thời gian hoặc học bổng cotutelle với các đối tác quốc tế để giảng viên – nghiên cứu viên tài năng xây dựng nhóm nghiên cứu.

Giảng viên – nghiên cứu viên tài năng được nhà trường ưu tiên giới thiệu các nguồn kinh phí tài trợ nghiên cứu của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, được ưu tiên sử dụng trang thiết bị, khai thác phòng thí nghiệm hiện có tại USTH và đề xuất đầu tư trang thiết bị mới phục vụ cho công tác nghiên cứu.

Giảng viên – nghiên cứu viên tài năng sẽ được nhận mức thu nhập cạnh tranh tùy theo năng lực và đóng góp trong công tác nghiên cứu, giảng dạy.

PGS.TS Trần Đình Phong nhấn mạnh, Chương trình USTH-TRP2030 được triển khai nhằm tạo “đòn bẩy” để thu hút và tạo cơ chế thuận lợi để các giảng viên - nghiên cứu viên xuất sắc có thể phát huy năng lực và phát triển sự nghiệp tại Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội với đầy đủ nguồn lực và sự hỗ trợ tốt nhất.

Để khoa học cơ bản phát huy vai trò nền tảng

Sinh viên Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐH Quốc gia Hà Nội).

Khẳng định Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị thể hiện tư duy mới, PGS.TS Chử Mạnh Hưng - giảng viên Đại học Bách Khoa Hà Nội nhấn mạnh, Nghị quyết xác định phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ là động lực tăng trưởng, mà còn là nền tảng cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.

Từ góc độ một nhà khoa học, PGS.TS Chử Mạnh Hưng nhận thấy, chúng ta đang đứng trước yêu cầu chuyển từ tư duy “làm nghiên cứu” sang tư duy “tạo ra giá trị từ nghiên cứu”.

Thời gian qua, nhiều kết quả nghiên cứu của các trường đại học đã có chất lượng tốt, số lượng công bố quốc tế tăng lên đáng kể. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là tạo ra tri thức mới, mà quan trọng hơn là chuyển hóa tri thức đó thành công nghệ, thành sản phẩm, thành doanh nghiệp khoa học công nghệ và tạo ra giá trị thực tiễn cho xã hội.

Do đó, PGS.TS Chử Mạnh Hưng nhấn mạnh 4 vấn đề nhà khoa học quan tâm, gồm: Chuyển từ tư duy “làm nghiên cứu” sang “tạo giá trị từ nghiên cứu”; tháo gỡ cơ chế, thủ tục nghiên cứu khoa học; thúc đẩy mô hình hợp tác “4 nhà” gồm: Nhà nước - Nhà trường - Nhà doanh nghiệp - Nhà khoa học và cải thiện việc tiếp nhận, giải ngân nguồn lực hợp tác quốc tế.

Theo PGS.TS Chử Mạnh Hưng, nếu muốn tạo ra đột phá cần tiếp tục chuyển mạnh sang cơ chế quản lý dựa trên kết quả đầu ra, từ kiểm soát chi tiết quá trình sang đánh giá kết quả cuối cùng, tạo điều kiện để nhà khoa học có nhiều thời gian hơn cho nghiên cứu và sáng tạo.

Chỉ ra sự chênh lệch giữa nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm tại Việt Nam, TS Nguyễn Thành Nam, Học viện Kỹ thuật quân sự viện dẫn, nhiều nhà khoa học trẻ có năng lực cao, khi từ nước ngoài trở về phải đối mặt với tình trạng thiếu thốn điều kiện làm việc, dẫn đến lãng phí nguồn lực.

TS Nguyễn Thành Nam kỳ vọng những đổi mới trong cơ chế tài chính, giải ngân của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 sẽ sớm đi vào đời sống.

Mục tiêu lớn nhất là bảo đảm được nguồn lực và ổn định đời sống để các nhà nghiên cứu tập trung toàn bộ sức lực, phát huy năng lực chuyên môn và cống hiến cho đất nước.

TS Đỗ Thị Kim Anh - Viện Địa lý nhân văn và phát triển bền vững (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) nhận thấy, các nhà khoa học trẻ vẫn đối mặt với nhiều điểm nghẽn mang tính hệ thống như: thủ tục hành chính phức tạp, hạn chế về nguồn lực nghiên cứu, khó tiếp cận cơ sở vật chất, dữ liệu nghiên cứu, trong khi lộ trình nghề nghiệp và chính sách đãi ngộ ở nhiều nơi chưa thực sự hấp dẫn.

Do đó, cùng với việc hoàn thiện chính sách, cần tiếp tục cải cách mạnh mẽ cơ chế quản lý khoa học theo hướng trao quyền tự chủ nhiều hơn, giảm thủ tục hành chính, tăng đầu tư cho các chương trình khoa học trẻ, phát triển hạ tầng nghiên cứu mở, thúc đẩy liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.