Tạo lập cơ chế 'thử nghiệm chính sách' cho doanh nghiệp an ninh, quốc phòng

Nhiều kiến nghị đến từ các bộ ngành cho thấy yêu cầu cấp thiết về khuôn khổ chính sách linh hoạt hơn đối với những doanh nghiệp vừa thực hiện nhiệm vụ an ninh, vừa tham gia hoạt động kinh tế trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh và quy mô đầu tư ngày càng lớn.

Đáng chú ý, các kiến nghị này không nhằm tạo “đặc quyền” cho doanh nghiệp, mà tập trung vào việc tháo gỡ những rào cản thể chế đang cản trở quá trình triển khai các dự án có tính chất đặc thù, đòi hỏi mức độ bảo mật cao và chu kỳ đầu tư dài.

Doanh nghiệp an ninh, quốc phòng được thử nghiệm chính sách

Trong nhóm ý kiến gửi cơ quan soạn thảo, Bộ Công an kiến nghị riêng đối với khối doanh nghiệp đặc thù về an ninh - nhóm doanh nghiệp trực thuộc ngành, hoạt động trong các lĩnh vực như công nghệ giám sát, dữ liệu lớn, thiết bị chuyên dụng và các dịch vụ phục vụ bảo đảm an ninh, trật tự.

Bộ Công an nhấn mạnh, tổng mức đầu tư của một số dự án công nghệ an ninh có thể lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng, trong khi yêu cầu về tiến độ, tính bảo mật và độ phức tạp công nghệ rất cao. Nếu áp dụng đầy đủ các quy trình, thủ tục như đối với doanh nghiệp nhà nước hoạt động thuần túy theo mục tiêu thương mại, việc triển khai dự án sẽ gặp nhiều khó khăn, ảnh hưởng đến yêu cầu bảo đảm an ninh quốc gia.

Trên cơ sở đó, điểm nhấn trong kiến nghị của Bộ Công an là áp dụng sanbox (cơ chế thử nghiệm có kiểm soát) chính sách trong phạm vi hẹp, cho phép doanh nghiệp an ninh triển khai công nghệ, mô hình hoặc sản phẩm mới trong điều kiện kiểm soát chặt chẽ của cơ quan quản lý, trước khi xem xét mở rộng hoặc hoàn thiện khung pháp lý chính thức.

Bộ Quốc phòng đề xuất cho phép các doanh nghiệp quốc phòng tham gia sandbox trong một số lĩnh vực như radar, viễn thông, hàng không. Ảnh minh họa: Hoàng Anh.

Theo đó, sandbox sẽ tạo điều kiện để các doanh nghiệp an ninh thử nghiệm các giải pháp công nghệ như trí tuệ nhân tạo trong giám sát, hệ thống dữ liệu lớn, thiết bị chuyên dụng phục vụ nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia. Việc thử nghiệm trong khuôn khổ kiểm soát được cho là cần thiết, trong bối cảnh nhiều công nghệ mới chưa có quy định pháp lý đầy đủ nhưng lại có vai trò ngày càng quan trọng đối với công tác bảo đảm an ninh.

Bên cạnh sandbox, Bộ Công an đề xuất cơ chế tăng vốn điều lệ cho các doanh nghiệp an ninh từ ngân sách nhà nước và các nguồn thu hợp pháp khác. Tuy nhiên, việc tăng vốn được đặt trong khuôn khổ giám sát chặt chẽ, gắn quyền quyết định với trách nhiệm giải trình, nhằm bảo đảm sử dụng hiệu quả vốn nhà nước, đồng thời đáp ứng yêu cầu triển khai các dự án có quy mô lớn.

Về phía mình, Bộ Quốc phòng cũng nêu nội dung tương tự đối với nhóm doanh nghiệp quốc phòng – an ninh trọng điểm. Theo hồ sơ dự thảo, các doanh nghiệp này bao gồm các tập đoàn, tổng công ty hoạt động trong lĩnh vực sản xuất vũ khí, khí tài và công nghệ lưỡng dụng.

Bộ Quốc phòng đề xuất cho phép các doanh nghiệp quốc phòng tham gia sandbox trong một số lĩnh vực như radar, viễn thông, hàng không – những lĩnh vực có hàm lượng công nghệ cao và yêu cầu đặc thù về an ninh.

Mục tiêu của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát là tạo không gian thử nghiệm cho các công nghệ, mô hình hợp tác và phương thức triển khai mới, trong khi vẫn bảo đảm kiểm soát rủi ro và yêu cầu bảo mật.

Đáng chú ý, Bộ Quốc phòng cũng kiến nghị cơ chế ưu tiên vốn cho các dự án quốc phòng – an ninh trọng điểm, với tổng mức đầu tư dự kiến từ 50 đến 70 nghìn tỷ đồng trong giai đoạn 2026–2030.

Cùng với đó là đề xuất phân cấp mạnh hơn trong quyết định đầu tư và lựa chọn nhà thầu, nhằm rút ngắn thời gian chuẩn bị và triển khai dự án, đáp ứng yêu cầu cấp bách của nhiệm vụ quốc phòng.

Theo các ý kiến này, việc áp dụng cơ chế đầu tư cứng nhắc như hiện nay có thể làm kéo dài tiến độ, trong khi đặc thù của các dự án quốc phòng đòi hỏi tính kịp thời và chủ động cao. Phân cấp đi kèm với trách nhiệm giải trình được coi là giải pháp cân bằng giữa yêu cầu linh hoạt và kỷ luật quản lý vốn nhà nước.

Sandbox phủ tới ngành công nghệ cao

Bên cạnh các kiến nghị tập trung vào doanh nghiệp an ninh và quốc phòng, trong quá trình góp ý xây dựng Dự thảo Nghị quyết cũng xuất hiện quan điểm cho rằng sandbox pháp lý có thể được nghiên cứu mở rộng sang một số ngành công nghệ cao và hạ tầng chiến lược, nơi rủi ro lớn đi kèm với nhu cầu đổi mới mạnh.

Một trong những lĩnh vực được nhắc tới là điện gió ngoài khơi. Theo các đánh giá, Việt Nam có tiềm năng điện gió ngoài khơi lớn, nhưng chi phí đầu tư cho mỗi dự án thường ở mức 2–3 tỷ USD, công nghệ phức tạp và khung pháp lý hiện hành chưa đầy đủ. Việc triển khai các dự án này đòi hỏi cơ chế tín dụng phù hợp, khả năng huy động vốn dài hạn và một không gian chính sách đủ linh hoạt để thử nghiệm các mô hình đầu tư và công nghệ mới.

Trong bối cảnh đó, sandbox được nhìn nhận như một công cụ cho phép thử nghiệm cơ chế đầu tư, mô hình tài chính, công nghệ turbine và phương thức vận hành trong phạm vi và thời gian xác định, trước khi áp dụng rộng rãi.

Tuy nhiên, các ý kiến cũng nhấn mạnh rằng sandbox trong lĩnh vực này chỉ nên mang tính thí điểm, được thiết kế với tiêu chí đánh giá rõ ràng và đặt dưới sự quản lý của các bộ chuyên ngành như Bộ Công thương, nhằm bảo đảm không làm méo mó thị trường hay phá vỡ kỷ luật đầu tư.

Theo cách tiếp cận này, sandbox không được xem là một hình thức ưu đãi đặc biệt, mà là công cụ chính sách có điều kiện, cho phép Nhà nước thử nghiệm các mô hình mới trong môi trường kiểm soát, từ đó hoàn thiện khung pháp lý chính thức.

Nhìn tổng thể, các kiến nghị về sandbox trong dự thảo nghị quyết cho thấy yêu cầu thiết kế chính sách theo mức độ đặc thù của từng nhóm doanh nghiệp, thay vì áp dụng một khuôn khổ đồng nhất cho toàn bộ khu vực doanh nghiệp nhà nước.

Đối với doanh nghiệp an ninh và quốc phòng, sandbox được xem là công cụ để giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu đổi mới công nghệ nhanh và khuôn khổ pháp lý còn chậm điều chỉnh. Đối với các ngành công nghệ cao và hạ tầng chiến lược, sandbox mở ra khả năng thử nghiệm chính sách trong điều kiện kiểm soát, hạn chế rủi ro trước khi triển khai trên diện rộng.

Việc các kiến nghị này được đưa vào dự thảo nghị quyết cho thấy nỗ lực của cơ quan soạn thảo trong việc tiếp nhận các đề xuất từ thực tiễn quản lý và hoạt động của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, hiệu quả cuối cùng của sandbox sẽ phụ thuộc lớn vào cách thức thiết kế chi tiết và triển khai trong thực tế, đặc biệt là sự cân bằng giữa linh hoạt chính sách và kỷ luật quản lý vốn, tài sản nhà nước.

Trong bối cảnh kinh tế nhà nước được kỳ vọng đóng vai trò quan trọng hơn trong giai đoạn phát triển mới, sandbox – nếu được thiết kế và áp dụng đúng mức – có thể trở thành một trong những công cụ chính sách hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện các nhiệm vụ đặc thù mà khuôn khổ pháp lý thông thường khó đáp ứng.

Hiện các đề xuất kiến nghị của Bộ Công an, Bộ Quốc phòng liên quan tới doanh nghiệp đặc thù ngành nêu trên đã được Bộ Tài chính ghi nhận trong quá trình lấy ý kiến và sẽ được cụ thể hóa/hoặc không khi Nghị quyết được Quốc hội thông qua và áp dụng.