Tạo môi trường tiếng Việt thân thiện cho học sinh dân tộc thiểu số

Giáo viên Trường Mầm non Tri Lễ (xã Tri Lễ, Nghệ An) tăng cường hoạt động và giao tiếp tiếng Việt với trẻ dân tộc thiểu số. Ảnh: Hồ Lài

Tạo môi trường giao tiếp tiếng Việt cho trò dân tộc thiểu số

Gần 30 năm công tác, cô giáo Lương Thị Minh, giáo viên Trường Tiểu học Môn Sơn, xã Môn Sơn (Nghệ An), chủ yếu đảm nhiệm giảng dạy lớp 1. Với học sinh vùng sâu, vùng xa, biên giới phần lớn là con em đồng bào dân tộc thiểu số, khó khăn ban đầu là nhiều em chưa thành thạo tiếng Việt, trong khi tiếng mẹ đẻ vẫn là ngôn ngữ giao tiếp chủ yếu ở gia đình và cộng đồng.

Để giúp học sinh làm quen với ngôn ngữ phổ thông, cô Minh chú trọng rèn kỹ năng nghe, nói ngay trong các tiết học. Giáo viên khuyến khích các em giao tiếp bằng tiếng Việt qua từng câu, đoạn; tổ chức các hoạt động học tập sinh động, kể chuyện và hướng dẫn đọc truyện nhằm tạo hứng thú, hình thành thói quen sử dụng tiếng Việt.

“Ngay khi các em mới vào lớp 1, chúng tôi đã giúp các em làm quen với môi trường học tập mới, hình thành nền nếp ban đầu. Dù tôi cũng là giáo viên người dân tộc thiểu số, tôi hạn chế sử dụng tiếng mẹ đẻ trên lớp, thay vào đó khuyến khích học sinh nói tiếng Việt và tích cực tham gia các hoạt động”, cô Minh chia sẻ.

Bên cạnh việc rèn luyện tại trường, giáo viên còn trao đổi với phụ huynh, khuyến khích gia đình tăng cường trò chuyện với con bằng tiếng Việt để các em có thêm cơ hội thực hành. Nhờ được tiếp xúc thường xuyên, học sinh từng bước tự tin hơn trong giao tiếp, đáp ứng yêu cầu sử dụng tiếng Việt khi kết thúc lớp 1.

Hoạt động đọc sách, phát triển văn hóa đọc của học sinh Trường Tiểu học Hòa Bình (xã Tương Dương, Nghệ An). Ảnh: NTCC

Cùng với đổi mới phương pháp giảng dạy, phát triển văn hóa đọc được nhiều trường tiểu học trên địa bàn xã Tương Dương, Nghệ An chú trọng. Các mô hình thư viện thân thiện theo chương trình Room to Read, thư viện số, thư viện xanh, thư viện mini được xây dựng; tại các điểm trường lẻ, tủ sách cũng được bố trí để học sinh thuận tiện mượn và đọc sách.

Từ năm học 2020 - 2021, các trường tiểu học trên địa bàn triển khai một tiết đọc mỗi tuần với nhiều hình thức như đọc cá nhân, đọc theo nhóm đôi, đọc to nghe chung và cùng đọc. Hoạt động này góp phần phát triển kỹ năng nghe, nói, mở rộng vốn từ và nâng cao khả năng đọc hiểu cho học sinh.

Ngoài giờ học, các trường khuyến khích học sinh mượn sách về nhà đọc cùng gia đình. Đáng chú ý, mô hình thư viện hè được duy trì tại một số địa phương, với sự phối hợp của nhà trường và chính quyền, tổ chức các điểm đọc tại trường học, nhà giáo viên hoặc nhà cộng đồng bản trong tháng 6, tháng 7 hằng năm. Qua đó, học sinh tiếp tục được tiếp xúc với tiếng Việt trong thời gian nghỉ hè, hạn chế tình trạng quên kiến thức và kỹ năng đã học.

Theo ông Trần Văn Hiền, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Tương Dương, học sinh miền núi thường giao tiếp bằng tiếng mẹ đẻ và ít có điều kiện đọc sách ngoài giờ học. Việc tăng cường tiếng Việt thông qua hoạt động thư viện vừa hình thành thói quen đọc sách, vừa giúp các em luyện đọc lưu loát, ghi nhớ từ ngữ, sử dụng câu và phát triển kỹ năng ngôn ngữ.

Từ thực tế tại các trường học cho thấy, tăng cường tiếng Việt không chỉ là nhiệm vụ trong các tiết học mà cần được thực hiện thường xuyên thông qua môi trường giao tiếp, hoạt động trải nghiệm và những hình thức học tập gần gũi với học sinh.

Phối hợp gia đình, nhà trường và cộng đồng

Với gần 130.000 học sinh là người dân tộc thiểu số, chiếm hơn 14% tổng số học sinh toàn tỉnh, trong đó bậc mầm non và tiểu học có gần 80.000 em, Nghệ An xác định tăng cường tiếng Việt là nhiệm vụ quan trọng nhằm nâng cao chất lượng giáo dục ở vùng dân tộc thiểu số, miền núi.

Nếu ở cấp tiểu học, việc rèn luyện tiếng Việt chủ yếu được thực hiện thông qua các hoạt động dạy học và đọc sách, thì ở bậc mầm non, sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và cộng đồng có vai trò đặc biệt quan trọng.

Tại Trường Mầm non Tiên Kỳ, xã Tiên Đồng, học sinh chủ yếu là con em đồng bào dân tộc Thái. Theo thống kê của nhà trường, hằng năm, tỷ lệ trẻ đến trường đạt 72 - 76%; khoảng 85 - 90% trẻ biết nói tiếng Việt, nhưng tỷ lệ trẻ sử dụng được cả tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt chỉ đạt 20 - 25%.

Để tạo môi trường tăng cường tiếng Việt trên cơ sở tiếng mẹ đẻ, nhà trường tổ chức hoạt động “Một ngày học cùng con”, mời phụ huynh tham gia các hoạt động đón trẻ, trò chuyện buổi sáng, hoạt động học và vui chơi theo góc. Trong quá trình này, phụ huynh cùng giáo viên giao tiếp với trẻ bằng cả tiếng Thái và tiếng Việt, giúp các em tiếp cận ngôn ngữ mới một cách tự nhiên.

Nhà trường cũng phối hợp với phụ huynh tổ chức các hoạt động trải nghiệm, tạo cơ hội để trẻ mạnh dạn giao tiếp, từng bước phát âm rõ ràng và diễn đạt mạch lạc hơn.

Hoạt động Tuần lễ hưởng ứng học tập suốt đời tại Trường Mầm non Tiên Kỳ

Cô Vi Thị Thúy, Phó Hiệu trưởng Trường Mầm non Tiên Kỳ, cho biết thông qua hoạt động phối hợp, trẻ có thêm cơ hội thực hành tiếng Việt, đồng thời duy trì khả năng sử dụng tiếng mẹ đẻ. Hiện 100% giáo viên của trường nghe hiểu tiếng mẹ đẻ của học sinh và hơn 70% có thể giao tiếp với phụ huynh, học sinh bằng ngôn ngữ này.

Tại Trường Mầm non Tri Lễ, xã Tri Lễ, nơi học sinh chủ yếu là người dân tộc Mông, nhà trường chủ động bố trí giáo viên là người dân tộc hoặc am hiểu tiếng dân tộc để hỗ trợ truyền đạt nội dung học tập. Sự tham gia của già làng, trưởng bản và các tổ chức địa phương cũng được chú trọng nhằm kết nối gia đình, cộng đồng với nhà trường, đồng thời khuyến khích trẻ học tiếng Việt trên cơ sở tôn trọng tiếng mẹ đẻ và bản sắc văn hóa dân tộc.

Sau 10 năm triển khai Đề án tăng cường tiếng Việt cho trẻ em mầm non, học sinh tiểu học vùng dân tộc thiểu số, ngành Giáo dục Nghệ An ghi nhận những chuyển biến tích cực. Chất lượng tiếng Việt của trẻ em và học sinh từng bước được cải thiện; các em mạnh dạn hơn trong giao tiếp, tích cực tham gia hoạt động học tập và phong trào Đội.

Tuy nhiên, công tác này vẫn gặp nhiều khó khăn do địa bàn rộng, nhiều điểm trường xa, giao thông cách trở, đời sống người dân còn thiếu thốn. Bên cạnh đó, học liệu tiếng Việt phù hợp với đặc điểm văn hóa, ngôn ngữ của từng dân tộc chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu thực tế.

Bà Hồ Thị Châu Loan, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An, nhấn mạnh, tăng cường tiếng Việt cho trẻ em vùng dân tộc thiểu số là điều kiện quan trọng để thực hiện hiệu quả Chương trình giáo dục phổ thông 2018, góp phần bảo đảm chất lượng giáo dục và tạo nền tảng cho học sinh tiếp thu kiến thức ở các cấp học.