Tạo nền tảng Hải quan hiện đại từ cải cách thể chế đến chuyển đổi số

Ngày 7/9, Cục Hải quan tổ chức Hội nghị giao ban đánh giá kết quả thực hiện công tác tháng 8 và triển khai Chương trình công tác tháng 9 năm 2026.

Hoàn thiện thể chế, tạo hành lang pháp lý cho Hải quan số

Trong tháng 8/2026, công tác xây dựng thể chế, cải cách hành chính và chuyển đổi số tiếp tục được Cục Hải quan triển khai đồng bộ, hướng tới mục tiêu hiện đại hóa phương thức quản lý, tạo thuận lợi hơn cho hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp.

Trước hết, hành lang pháp lý về hải quan tiếp tục được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh hoạt động xuất nhập khẩu, đặc biệt là thương mại điện tử, ngày càng phát triển. Ngày 23/8/2026, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan năm 2014. Luật có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, trong đó đáng chú ý là việc mở rộng quản lý hàng hóa trên nền tảng thương mại điện tử, đẩy mạnh Hải quan số và giảm yêu cầu về hồ sơ, thủ tục cho doanh nghiệp.

Cùng với việc hoàn thiện luật, Cục Hải quan đã tham mưu Bộ Tài chính trình Chính phủ ban hành Nghị định số 336/2026/NĐ-CP ngày 22/8/2026, quy định thực hiện thủ tục hành chính đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh và phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh theo Cơ chế một cửa quốc gia, Cơ chế một cửa ASEAN, thay thế Nghị định số 85/2019/NĐ-CP.

Trên cơ sở đó, các quy định hướng dẫn chuyên ngành cũng tiếp tục được hoàn thiện. Cục Hải quan đã trình Bộ Tài chính ban hành 3 thông tư liên quan đến xác định xuất xứ hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu; chỉ tiêu thông tin, mẫu chứng từ khai báo đối với phương tiện vận tải qua các loại hình cửa khẩu; kiểm tra, giám sát và quản lý hải quan đối với hàng hóa, phương tiện vận tải hoạt động tại khu vực cửa khẩu thông minh.

Việc đồng thời hoàn thiện luật, nghị định và các văn bản hướng dẫn đã tạo thêm cơ sở pháp lý để ngành Hải quan tiếp tục chuyển đổi phương thức quản lý theo hướng thống nhất, minh bạch và phù hợp với yêu cầu số hóa.

Trên nền tảng thể chế được hoàn thiện, cải cách thủ tục hành chính tiếp tục được Cục Hải quan tập trung triển khai, với mục tiêu trực tiếp là giảm thời gian, chi phí và yêu cầu hồ sơ đối với doanh nghiệp.

Thực hiện phương án cắt giảm, đơn giản hóa theo Quyết định số 1848/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, Cục Hải quan đã cắt giảm, đơn giản hóa 35/39 thủ tục hành chính trong kế hoạch và thực thi thêm 13 thủ tục, đạt 123,1% kế hoạch. Đối với điều kiện kinh doanh, cơ quan Hải quan đã điều chỉnh phương án cắt giảm 16 điều kiện để đưa vào Nghị quyết của Chính phủ, đạt 100% chỉ tiêu đề ra.

Đối với các phương án cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính theo Quyết định số 2421/QĐ-BTC của Bộ Tài chính, đến nay Cục Hải quan đã thực thi 27/39 thủ tục, đạt 69,23% kế hoạch; 12 thủ tục còn lại dự kiến được thực thi trong năm 2026.

Không chỉ thực hiện các phương án đã được phê duyệt, Cục Hải quan còn chủ động rà soát thủ tục ngay trong quá trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật. Qua đó, tại Nghị định số 273/2026/NĐ-CP ngày 7/7/2026 của Chính phủ về kinh doanh hàng miễn thuế, 6 thủ tục hành chính được bãi bỏ và 10 thủ tục được đơn giản hóa.

Bên cạnh đó, Cục Hải quan đã sửa đổi, bổ sung 12 thủ tục và bãi bỏ 8 thủ tục được công bố tại 2 quyết định về thủ tục hành chính mới ban hành, sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ trong lĩnh vực hải quan thuộc phạm vi chức năng quản lý của Bộ Tài chính.

Những kết quả này cho thấy cải cách thủ tục đang được thực hiện theo hướng thực chất hơn, không chỉ giảm số lượng thủ tục mà còn từng bước đơn giản hóa cách thức thực hiện, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp.

Đẩy nhanh kết nối, liên thông dữ liệu

Để những cải cách về thể chế và thủ tục thực sự đi vào cuộc sống, việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý có vai trò then chốt. Đây cũng là lý do Cục Hải quan tiếp tục đẩy nhanh triển khai Cơ chế một cửa quốc gia và Cơ chế một cửa ASEAN.

Trong dự án “Mở rộng Cổng thông tin một cửa quốc gia và kết nối Cơ chế một cửa ASEAN giai đoạn 3”, Cục Hải quan đã rà soát và tham gia ý kiến chi tiết đối với tài liệu thiết kế hệ thống. Đến nay, cơ quan Hải quan đã hoàn thành triển khai, kết nối 1 thủ tục hành chính của Bộ Nội vụ; đồng thời lập trình 9 thủ tục của Bộ Khoa học và Công nghệ, 2 thủ tục của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, 2 thủ tục của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, 7 thủ tục của Bộ Quốc phòng, 21 thủ tục của Bộ Công Thương, 11 thủ tục của Bộ Y tế, 38 thủ tục của Bộ Nông nghiệp và Môi trường và 34 thủ tục của Bộ Xây dựng.

Đáng chú ý, chức năng trao đổi thông tin C/O form D với ASEAN cũng đã được triển khai trên môi trường thử nghiệm của Cục Hải quan. Hiện cơ quan Hải quan đang phối hợp với Bộ Công Thương và các nước ASEAN kiểm thử chức năng này, đồng thời tiếp tục tham dự các phiên họp của nhóm kỹ thuật và nhóm pháp lý trong khuôn khổ ASEAN.

Việc mở rộng kết nối không chỉ giúp các thủ tục được xử lý trên môi trường điện tử mà còn từng bước hình thành hệ sinh thái dữ liệu liên thông, qua đó giảm việc cung cấp lại thông tin và hồ sơ giữa doanh nghiệp với các cơ quan quản lý.

Cùng với Cơ chế một cửa, công nghệ thông tin tiếp tục là công cụ quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu cải cách. Cục Hải quan đang triển khai các bước điều chỉnh dự án xây dựng hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số theo quy định pháp luật, đồng thời đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo Nghị quyết số 57-NQ/TW.

Các hệ thống VNACCS/VCIS và hệ thống vệ tinh tiếp tục được vận hành ổn định, an toàn 24/7, bảo đảm hoạt động thông quan được duy trì thông suốt.

Một bước chuẩn bị đáng chú ý là việc hoàn thiện hệ thống công nghệ thông tin và hạ tầng kỹ thuật để phục vụ thí điểm xác thực người khai hải quan khi làm thủ tục đối với hàng hóa có trị giá nhỏ. Việc kết nối giữa cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, VNeID và hệ thống của cơ quan Hải quan được kỳ vọng sẽ tăng tính chính xác trong xác thực, đồng thời tạo thuận lợi cho quá trình xử lý thủ tục.

Hiệu quả của quá trình số hóa cũng thể hiện rõ qua quy mô sử dụng dịch vụ công trực tuyến. Từ ngày 1/1 đến 20/8/2026, Cục Hải quan đã tiếp nhận 85.738.498 hồ sơ, trong đó có tới 85.718.789 hồ sơ trực tuyến; chỉ 19.709 hồ sơ được tiếp nhận trực tiếp và qua dịch vụ bưu chính.

Tỷ lệ hồ sơ trực tuyến ở mức rất cao cho thấy phương thức giao dịch điện tử đang ngày càng trở thành lựa chọn chủ đạo của người dân và doanh nghiệp khi thực hiện thủ tục hải quan.

Hiện đại hóa kiểm tra, giám sát, hướng tới quản lý tập trung

Cải cách và số hóa không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý. Ngược lại, cùng với tạo thuận lợi thương mại, Cục Hải quan tiếp tục hoàn thiện phương thức kiểm tra, giám sát theo hướng hiện đại, minh bạch và thống nhất.

Trong tháng 8/2026, công tác nghiệp vụ về xuất xứ hàng hóa và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tiếp tục được tăng cường. Cục Hải quan cũng đang xây dựng kế hoạch mở rộng thí điểm mô hình thông quan tập trung, đồng thời tổ chức khảo sát, đánh giá các điều kiện cần thiết để triển khai tại các Chi cục Hải quan khu vực VI và VIII.

Kinh nghiệm thực tiễn cũng được tăng cường chia sẻ giữa các đơn vị. Chi cục Hải quan khu vực III đã tổ chức hội nghị trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm triển khai mô hình thông quan tập trung với một số Chi cục Hải quan khu vực khác, tạo cơ sở để đánh giá và nhân rộng mô hình phù hợp.

Một nội dung khác có ý nghĩa quan trọng đối với việc nâng cao hiệu quả quản lý là xây dựng Đề án quản lý thống nhất hoạt động kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất nhập khẩu và phương tiện vận tải xuất nhập cảnh tại cửa khẩu.

Sau khi Bộ Tài chính có Công văn số 973/BTC-CHQ ngày 20/7/2026 báo cáo Thủ tướng Chính phủ về việc xây dựng Đề án, Cục Hải quan đã hoàn thiện dự thảo Đề án và dự thảo Nghị quyết của Quốc hội để lấy ý kiến các cơ quan, đơn vị liên quan.

Để ngành Hải quan tiếp tục hiện đại hóa hoạt động, đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh thương mại quốc tế và phương thức kinh doanh ngày càng thay đổi,

Cục trưởng Nguyễn Văn Thọ yêu cầu toàn Ngành tiếp tục bám sát chương trình công tác, chủ động phối hợp với các đơn vị liên quan và tập trung triển khai đồng bộ các giải pháp đã đề ra, bảo đảm hoàn thành các nhiệm vụ trọng tâm từ nay đến cuối năm.

Trước hết, Cục Hải quan cần tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các đơn vị liên quan, kịp thời hoàn thiện các dự thảo Nghị định đang trình Chính phủ và các dự thảo Thông tư đang trình Bộ Tài chính, qua đó sớm đưa Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan năm 2014 vào cuộc sống. Đây được xác định là nhiệm vụ nền tảng, tạo cơ sở pháp lý cho việc tiếp tục đổi mới phương thức quản lý hải quan và triển khai các nhiệm vụ cải cách trong thời gian tới.

Trên cơ sở hoàn thiện thể chế, Cục Hải quan tiếp tục tập trung thực hiện các giải pháp tạo thuận lợi thương mại, đẩy nhanh tiến độ cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính. Trong đó, cần khẩn trương thực thi các phương án cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1848/QĐ-TTg và Bộ Tài chính phê duyệt tại Quyết định số 2421/QĐ-BTC.

Cùng với đó, các đơn vị tiếp tục triển khai các phương án tái cấu trúc thủ tục hành chính dựa trên dữ liệu theo yêu cầu của Nghị quyết số 66.7/NQ-CP và các nghị quyết của Chính phủ về cắt giảm, đơn giản hóa ngành nghề kinh doanh có điều kiện, thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh. Mục tiêu là chuyển mạnh từ việc xử lý thủ tục dựa trên hồ sơ, giấy tờ sang khai thác, sử dụng dữ liệu, qua đó giảm chi phí tuân thủ và tạo thuận lợi hơn cho người dân, doanh nghiệp.

Để những cải cách này được thực hiện hiệu quả trên môi trường số, Cục trưởng Nguyễn Văn Thọ yêu cầu tiếp tục đẩy mạnh triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Trọng tâm là tập trung triển khai thành công các dự án lớn như hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số, dự án “Mở rộng Cổng thông tin một cửa quốc gia và kết nối Cơ chế một cửa ASEAN giai đoạn 3” cùng các hệ thống ứng dụng phục vụ công tác quản lý hải quan.

Đáng chú ý, ngành Hải quan sẽ triển khai thí điểm xác thực người khai hải quan khi thực hiện thủ tục đối với hàng hóa có trị giá nhỏ thông qua kết nối giữa hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, VNeID và hệ thống của cơ quan Hải quan. Đây là một trong những bước đi cụ thể nhằm tăng cường ứng dụng dữ liệu số trong quản lý, đồng thời tạo thuận lợi cho hoạt động thông quan đối với nhóm hàng hóa có đặc thù về quy mô và phương thức giao dịch.

Bên cạnh cải cách thủ tục và chuyển đổi số, công tác kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất nhập khẩu và phương tiện vận tải xuất nhập cảnh tại cửa khẩu cũng được xác định là nhiệm vụ trọng tâm cần tập trung triển khai. Cục trưởng Nguyễn Văn Thọ yêu cầu tập trung thực hiện Đề án thống nhất giao cơ quan Hải quan thực hiện kiểm tra chuyên ngành theo chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, hướng tới nâng cao tính thống nhất, hiệu quả trong công tác kiểm tra tại cửa khẩu, đồng thời góp phần giảm thời gian và chi phí cho hoạt động xuất nhập khẩu.

Song song với đó, ngành Hải quan tiếp tục theo dõi, đánh giá quá trình triển khai Đề án thông quan tập trung theo từng giai đoạn và lộ trình đã được phê duyệt. Việc đánh giá thường xuyên nhằm kịp thời nhận diện những thuận lợi, khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn, từ đó có giải pháp điều chỉnh phù hợp trước khi mở rộng triển khai.