Tạo sinh kế bền vững, khơi dậy nội lực vùng đồng bào dân tộc thiểu số

Không chỉ hỗ trợ vốn, cây, con giống hay đầu tư hạ tầng, các chương trình mục tiêu quốc gia đang từng bước thay đổi cách tiếp cận giảm nghèo ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Từ Điện Biên, Quảng Trị đến Lâm Đồng, việc gắn hỗ trợ sinh kế với chuyển giao khoa học kỹ thuật, tổ chức sản xuất và kết nối thị trường đang mở ra hướng phát triển chủ động, bền vững hơn cho người dân.

Từ nguồn lực đầu tư đến những mô hình sản xuất cụ thể

Với địa hình miền núi, biên giới chia cắt, điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, Điện Biên xác định phát triển sản xuất, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân là nhiệm vụ quan trọng trong công cuộc giảm nghèo bền vững.

Trong đó, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã bổ sung nguồn lực, tạo điều kiện để người dân phát huy tiềm năng, lợi thế địa phương.

Theo báo cáo của các cơ quan chuyên môn tỉnh Điện Biên, từ nguồn vốn Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021-2025 và nguồn vốn chuyển sang năm 2026, toàn tỉnh đã phê duyệt, triển khai 350 dự án, mô hình hỗ trợ phát triển sản xuất. Tổng kinh phí thực hiện đạt hơn 1.014,8 tỷ đồng, với sự tham gia của 11.625 lượt hộ gia đình.

Đáng chú ý, ngân sách Nhà nước hỗ trợ hơn 334,8 tỷ đồng, chiếm khoảng 33% tổng kinh phí; nguồn vốn đối ứng của người dân, doanh nghiệp và hợp tác xã đạt hơn 680 tỷ đồng, tương đương 67%. Tỷ lệ vốn đối ứng cho thấy nguồn lực Nhà nước không chỉ phục vụ hỗ trợ trực tiếp mà còn góp phần huy động sự tham gia của người dân và các chủ thể kinh tế vào quá trình phát triển sản xuất.

Trong tổng số 350 dự án, mô hình có 257 dự án thực hiện theo hình thức liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị và 93 dự án hỗ trợ phát triển sản xuất cộng đồng. Các dự án tập trung vào những cây trồng có lợi thế như cà phê, mắc ca cùng các sản phẩm nông nghiệp phù hợp điều kiện từng địa bàn.

Công tác hướng dẫn kỹ thuật, kiểm tra thực địa được tăng cường; một số mô hình bước đầu góp phần hình thành vùng sản xuất tập trung, nâng cao năng lực sản xuất cho người dân.

Tuy nhiên, hiệu quả lâu dài của các dự án không chỉ được đo bằng số lượng mô hình hay tổng vốn đầu tư, mà còn phụ thuộc vào khả năng duy trì sản xuất, tiêu thụ sản phẩm và tạo thu nhập ổn định sau khi nguồn vốn hỗ trợ kết thúc.

Đối với địa bàn miền núi, những khó khăn về giao thông, quy mô sản xuất nhỏ, trình độ kỹ thuật và khả năng tiếp cận thị trường có thể làm tăng chi phí, hạn chế sức cạnh tranh của nông sản. Nếu thiếu doanh nghiệp đồng hành, thiếu hợp đồng tiêu thụ hoặc chưa xây dựng được thương hiệu, sản phẩm của người dân vẫn có nguy cơ gặp khó khăn khi đưa ra thị trường.

Tại hoạt động giám sát thực tế, Đoàn giám sát của Ban Dân tộc Hội đồng nhân dân tỉnh Điện Biên ghi nhận những kết quả tích cực trong công tác chỉ đạo, hướng dẫn triển khai các dự án.

Phó Chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh Điện Biên Bùi Minh Hải đề nghị các sở, ngành chuyên môn chủ động phối hợp với địa phương, nghiên cứu giải pháp kết nối, thu hút doanh nghiệp và hợp tác xã có năng lực tham gia liên kết sản xuất, ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm ổn định cho người dân.

Đây cũng là yêu cầu quan trọng để chuyển từ hỗ trợ đầu vào sang phát triển sinh kế lâu dài. Các dự án cần được triển khai đồng bộ từ lựa chọn sản phẩm, tổ chức sản xuất đến sơ chế, bảo quản, xây dựng thương hiệu và tìm kiếm đầu ra.

Mô hình trồng cà phê ứng dụng công nghệ cao giúp bà con thoát nghèo. (Ảnh: MST)

Mô hình trồng cà phê ứng dụng công nghệ cao giúp bà con thoát nghèo. (Ảnh: MST)

Đa dạng hóa sinh kế, mở rộng cơ hội phát triển

Tại Quảng Trị, phát triển kinh tế - xã hội vùng miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số được xác định là một trong những trọng tâm chiến lược. Tỉnh hiện có 78 đơn vị hành chính cấp xã, trong đó 18 xã thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Cùng với đầu tư hạ tầng giao thông, điện lưới, trường học, trạm y tế, các chính sách hỗ trợ sinh kế, bảo tồn văn hóa, giáo dục, y tế và tín dụng ưu đãi được triển khai nhằm tạo điều kiện để người dân tham gia và hưởng lợi từ thành quả phát triển.

Tại xã Thượng Trạch, nơi có 20 bản với đồng bào dân tộc thiểu số chiếm trên 90% dân số, các chương trình mục tiêu quốc gia đã hỗ trợ người dân giống cây trồng, vật nuôi để phát triển sản xuất.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, địa phương đặt mục tiêu đến năm 2030 thu nhập bình quân đầu người tăng hơn 31% so với hiện tại, tỷ lệ hộ nghèo giảm xuống dưới 50%.

Để hiện thực hóa mục tiêu, Đảng bộ xã tập trung phát huy nội lực cộng đồng, huy động nguồn lực xã hội hóa và xây dựng Thượng Trạch thành xã biên giới ổn định, phát triển bền vững.

Quảng Trị xác định đa dạng hóa sinh kế là yếu tố then chốt trong giảm nghèo. Nhiều mô hình sản xuất được triển khai, nhân rộng phù hợp với lợi thế từng địa bàn như nuôi bò sinh sản ở Hướng Lập, trồng chuối và cao su ở A Bung, trồng dược liệu dưới tán rừng ở Đakrông, phát triển du lịch cộng đồng ở Tà Rụt.

Theo số liệu được cung cấp, tỷ lệ hộ nghèo giảm gần 3,4% trong năm 2024, vượt mục tiêu kế hoạch đề ra. Tỉnh đã hỗ trợ hơn 6.000 hộ dân cải thiện nhà ở, hơn 3.500 hộ được vay vốn ưu đãi phát triển sản xuất; hàng trăm lao động được đào tạo nghề gắn với nhu cầu thị trường.

Đáng chú ý, đào tạo nghề và chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật đang mở thêm cơ hội để người dân miền núi chủ động phát triển kinh tế ngay tại quê hương.

Nhiều thanh niên dân tộc thiểu số tham gia các lớp dạy nghề nông nghiệp, chăn nuôi, trồng rừng, sau đó mạnh dạn xây dựng mô hình sản xuất riêng. Một số hộ phát triển gia trại nhỏ kết hợp chăn nuôi gà, lợn và trồng rừng, mang lại thu nhập gần 300 triệu đồng mỗi năm.

Giai đoạn 2021-2025, Quảng Trị được phân bổ hơn 3.500 tỷ đồng thực hiện 3 chương trình mục tiêu quốc gia, gồm giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi.

Riêng Chương trình giảm nghèo bền vững có tổng vốn trên 1.200 tỷ đồng, ưu tiên các dự án hỗ trợ sinh kế, tạo việc làm, phát triển giáo dục, y tế và hạ tầng vùng khó khăn.

Đến giữa năm 2025, các chương trình đã góp phần hoàn thành hơn 120 công trình hạ tầng dân sinh như đường giao thông, trường học, trạm y tế, nhà sinh hoạt cộng đồng. Đây là nền tảng quan trọng để người dân tiếp cận tốt hơn các dịch vụ thiết yếu, đồng thời mở rộng cơ hội phát triển sản xuất.

Khoa học công nghệ nâng giá trị sinh kế

Tại Lâm Đồng, trọng tâm của Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững không chỉ là hỗ trợ vật chất mà còn hướng tới khơi dậy nội lực, hình thành năng lực sinh kế cho người dân.

Một hộ gia đình trước đây thuộc diện cận nghèo, sinh kế chủ yếu dựa vào vài sào cây trồng có giá cả bấp bênh, đã có bước chuyển khi được hỗ trợ một cặp bò giống cùng hướng dẫn kỹ thuật chăm nuôi, cải tạo chuồng trại và trồng cỏ. Đàn bò vừa mang lại nguồn thu ổn định, vừa cung cấp phân hữu cơ phục vụ canh tác, giúp giảm chi phí sản xuất và phân tán rủi ro mùa vụ.

Điểm đáng chú ý là người dân không chỉ nhận vật nuôi mà còn được tập huấn quy trình chăn nuôi, ứng dụng kỹ thuật trong chăm sóc và tưới tiêu. Từ sản xuất đơn canh, hộ gia đình từng bước chuyển sang đa dạng hóa sinh kế, chủ động hơn trong tổ chức sản xuất.

Cách tiếp cận này được Lâm Đồng triển khai trên diện rộng. Tỉnh đã thực hiện gần 300 mô hình giảm nghèo và 146 dự án phát triển sản xuất, bám sát lợi thế tự nhiên và tập quán canh tác như chăn nuôi đại gia súc, trồng cây ăn quả, tái canh cà phê. Hơn 5.000 hộ dân được hỗ trợ phương tiện sản xuất, chuyển giao kỹ thuật, tiếp cận giống cây trồng, vật nuôi chất lượng cao và quy trình canh tác bền vững.

Song song với đó, các chính sách an sinh được triển khai nhằm củng cố nền tảng phát triển lâu dài. Hàng nghìn trẻ em được bổ sung dinh dưỡng; hơn 300 căn nhà được xây mới; đào tạo nghề được tổ chức tại thôn, buôn; hệ thống truyền thanh và hạ tầng thông tin được nâng cấp.

Chỉ số nghèo đa chiều của tỉnh giảm từ 9,33% năm 2021 xuống 4,06% năm 2024 và dự kiến còn 3,33% trong năm 2025. Đáng chú ý, nhiều hộ dân đã biết tính toán hiệu quả sản xuất, liên kết tiêu thụ, chủ động nắm bắt thị trường và xây dựng kế hoạch sinh kế dài hạn.

Trong quá trình đó, khoa học và công nghệ ngày càng đóng vai trò quan trọng. Việc sử dụng giống mới, vật nuôi năng suất cao, phân hữu cơ sinh học, kỹ thuật tưới tiết kiệm cùng các công cụ số như bản đồ vùng trồng, hệ thống cảnh báo sâu bệnh và nền tảng truy xuất nguồn gốc giúp nâng cao chất lượng sản phẩm.

Hợp tác xã cũng trở thành mắt xích quan trọng trong tổ chức sản xuất. Không chỉ cung ứng vật tư, tập huấn kỹ thuật, hợp tác xã còn kết nối hộ dân với doanh nghiệp, điều phối sản lượng, kiểm soát chất lượng và hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm. Nhờ đó, người dân từng bước chuyển từ sản xuất tự phát sang sản xuất theo kế hoạch và nhu cầu thị trường.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, địa bàn Lâm Đồng rộng hơn, bao gồm nhiều khu vực vùng sâu, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Trong bối cảnh đó, giảm nghèo bền vững không chỉ là nhiệm vụ an sinh xã hội mà còn là trụ cột trong chiến lược phát triển nông thôn mới và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Giai đoạn tới, tỉnh cần tiếp tục nâng cao năng lực sản xuất ngay từ hộ và nhóm hộ thông qua đào tạo thực hành, tư vấn kỹ thuật, chuyển giao công nghệ phù hợp điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu và tập quán canh tác. Cùng với đó là nhân rộng mô hình hiệu quả, nâng cao năng lực quản trị hợp tác xã và tăng cường liên kết với doanh nghiệp chế biến, phân phối.

Thực tiễn tại Điện Biên, Quảng Trị và Lâm Đồng cho thấy, giảm nghèo bền vững không thể chỉ dựa vào nguồn lực hỗ trợ trong một giai đoạn nhất định. Điều quan trọng hơn là tạo điều kiện để người dân có kiến thức, kỹ thuật, phương tiện sản xuất và cơ hội tiếp cận thị trường.

Khi người dân trở thành chủ thể của quá trình phát triển, chính sách giảm nghèo mới thực sự tạo ra những chuyển biến lâu dài, giúp các cộng đồng vùng đồng bào dân tộc thiểu số từng bước vươn lên bằng chính nội lực của mình.

Uyên Na

Nguồn Pháp Luật VN: https://baophapluat.vn/tao-sinh-ke-ben-vung-khoi-day-noi-luc-vung-dong-bao-dan-toc-thieu-so.html