Tây Ban Nha cải cách toàn diện luật nhập cư sau khủng hoảng Ceuta

Người di cư tìm cách vào Ceuta bằng cách bơi qua biển hoặc trèo qua tuyến đê chắn sóng dọc bờ biển Fnideq, thị trấn phía bắc Maroc. Ảnh: AA/TTXVN

Ngày 25/8, Hội đồng Bộ trưởng Tây Ban Nha thông qua dự thảo Luật Tị nạn mới và một dự thảo riêng sửa đổi Luật Người nước ngoài, nhằm điều chỉnh pháp luật quốc gia phù hợp với Hiệp ước về Di cư và Tị nạn của Liên minh châu Âu (EU). Hiệp ước của EU gồm 10 văn bản pháp luật được thông qua năm 2024. Khuôn khổ mới bắt đầu được áp dụng từ ngày 12/6/2026, đòi hỏi các quốc gia thành viên điều chỉnh hệ thống pháp luật và quy trình trong nước cho phù hợp.

Thay vì tiếp tục sửa đổi luật tị nạn ban hành từ năm 2009, Chính phủ Tây Ban Nha quyết định xây dựng một đạo luật hoàn toàn mới, trong đó đề xuất quy trình sàng lọc mới tại biên giới, rút ngắn thời gian xử lý một số đơn xin bảo hộ quốc tế và tăng cường bảo vệ người dễ bị tổn thương. Madrid cho rằng, khuôn khổ hiện hành đã lạc hậu, trong khi hệ thống mới cần giúp các thủ tục trở nên nhanh chóng, hiệu quả hơn nhưng vẫn củng cố những bảo đảm pháp lý dành cho người xin bảo hộ quốc tế.

Các đề xuất trên được đưa ra trong bối cảnh vấn đề di cư tiếp tục giữ vị trí nổi bật trong chương trình nghị sự chính trị của Tây Ban Nha, đặc biệt sau làn sóng người di cư đến Ceuta vào cuối tháng 7.

Tuy nhiên, Chính phủ Tây Ban Nha khẳng định kế hoạch cải cách không phải là biện pháp được xây dựng riêng để phản ứng với tình hình tại Ceuta, mà nằm trong quá trình thực hiện Hiệp ước về Di cư và Tị nạn của EU.

Thiết lập quy trình sàng lọc tại biên giới

Một trong những thay đổi quan trọng nhất liên quan đến cách xử lý những người tới biên giới ngoài của EU nhưng không đáp ứng đầy đủ điều kiện nhập cảnh thông thường.

Dự thảo đưa ra một quy trình sàng lọc ban đầu, hay còn được gọi là “phân loại”, gồm kiểm tra sức khỏe, đánh giá mức độ dễ bị tổn thương, xác định danh tính, thu thập dữ liệu sinh trắc học và kiểm tra an ninh. Sau giai đoạn này, mỗi người sẽ được chuyển sang quy trình nhập cư hoặc xin tị nạn phù hợp.

Quy định của EU cho phép quá trình sàng lọc kéo dài tối đa bảy ngày. Tuy nhiên, Tây Ban Nha dự kiến tiếp tục duy trì giới hạn hiện hành là 72 giờ. Thời gian này chỉ có thể được gia hạn theo quyết định của thẩm phán và phải dựa trên hoàn cảnh cụ thể của từng trường hợp.

Theo Chính phủ Tây Ban Nha, việc giữ thời hạn 72 giờ nhằm hạn chế tối đa khoảng thời gian người di cư phải lưu lại trong các cơ sở của cảnh sát.

Dự thảo sửa đổi cũng thiết lập một thủ tục trao trả mới tại biên giới đối với những người nhập cảnh không đúng quy định và được xác định không có quyền hưởng bảo hộ quốc tế. Theo đề xuất, quá trình trao trả phải được hoàn thành trong vòng 12 tuần.

Những người bị bác đơn xin bảo hộ quốc tế có thể đồng thời nhận quyết định từ chối cho nhập cảnh và yêu cầu rời khỏi Tây Ban Nha. Việc kết hợp các quyết định này được kỳ vọng giúp rút ngắn khoảng thời gian giữa lúc đơn xin tị nạn bị từ chối và thời điểm bắt đầu thủ tục trao trả.

Rút ngắn thời gian xử lý một số đơn xin tị nạn

Luật Tị nạn mới được đề xuất sẽ thay thế đạo luật có hiệu lực từ năm 2009 và thiết lập lại khuôn khổ điều chỉnh vấn đề bảo hộ quốc tế tại Tây Ban Nha.

Một trong những điểm mới là quy trình giải quyết nhanh, theo đó một số hồ sơ phải được xử lý trong vòng 3 tháng. Đối với những đơn thuộc diện áp dụng thủ tục biên giới bắt buộc theo quy định của EU, thời gian xử lý tối đa là 12 tuần. Trong quá trình thực hiện thủ tục tại biên giới, người nộp đơn có thể được yêu cầu lưu lại trong cơ sở của cảnh sát và luôn sẵn sàng làm việc với cơ quan chức năng trước khi được chính thức cho phép nhập cảnh vào Tây Ban Nha. Nếu đơn xin bảo hộ bị từ chối, cơ chế này cho phép thủ tục trao trả được bắt đầu nhanh hơn, thay vì phải mở một quy trình hoàn toàn tách biệt sau đó.

Đây dự kiến là một trong những nội dung được xem xét kỹ trong quá trình lập pháp, đặc biệt liên quan đến khoảng thời gian người xin tị nạn có thể phải ở tại cơ sở cảnh sát và các biện pháp bảo đảm quyền lợi của họ.

Giải quyết bế tắc trong xử lý trẻ vị thành niên

Vấn đề nhạy cảm nhất hiện nay là cách xử lý trẻ vị thành niên không có người đi kèm. Madrid phải cân bằng giữa các yêu cầu pháp lý nghiêm ngặt với cam kết cùng Brussels và chính quyền Ceuta hồi hương những người nhập cảnh trái phép. Kế hoạch chuyển nhóm trẻ vị thành niên này tới Tây Ban Nha đại lục bằng một sắc lệnh khẩn cấp đã bị đình trệ. Chính phủ trung ương, đảng Nhân dân (PP) đối lập và chính quyền Ceuta vẫn bất đồng về quy trình thực hiện. Ủy ban châu Âu yêu cầu Tây Ban Nha hồi hương những người không được phép ở lại EU, đồng thời bảo đảm quyền của trẻ vị thành niên theo các công ước quốc tế.

Về vấn đề này, dự thảo luật đồng thời tăng cường quy định bảo vệ những người dễ bị tổn thương. Từng trường hợp sẽ được đánh giá riêng để xác định liệu người nộp đơn có cần được hưởng thêm các biện pháp bảo đảm hay không.

Đối với trẻ em không có người lớn đi cùng, dự thảo quy định cụ thể hơn về việc chỉ định người giám hộ, tìm kiếm thân nhân và bảo vệ quyền lợi trong quá trình xử lý hồ sơ. Một người trẻ sẽ được mặc nhiên coi là trẻ vị thành niên trong thời gian cơ quan chức năng tiến hành đánh giá độ tuổi.

Mở rộng căn cứ xem xét bảo hộ quốc tế

Dự thảo luật cập nhật một số khái niệm được sử dụng để xác định người đủ điều kiện hưởng bảo hộ quốc tế. Theo đó, hành vi ngược đãi hoặc truy bức liên quan đến giới, bản dạng giới hoặc biểu đạt giới và tình trạng khuyết tật sẽ được đưa rõ ràng vào khuôn khổ đánh giá đơn xin bảo hộ.

Đối với hình thức bảo hộ bổ trợ, dự thảo làm rõ rằng “tổn hại nghiêm trọng” có thể bao gồm những mối đe dọa nghiêm trọng, mang tính cá nhân đối với tính mạng hoặc sự toàn vẹn thân thể của dân thường trong các tình huống xung đột vũ trang.

Dự thảo cũng quy định chi tiết hơn về điều kiện tiếp nhận người xin bảo hộ, dịch vụ chăm sóc sức khỏe, quyền học tập của trẻ em, quyền làm việc và hỗ trợ dành cho những người có nhu cầu đặc biệt.

Các nhóm được ưu tiên bảo vệ gồm trẻ vị thành niên, người khuyết tật, phụ nữ mang thai, nạn nhân của tra tấn, bạo lực hoặc buôn người.

Những điều chỉnh này cho thấy Tây Ban Nha vừa tìm cách tăng tốc độ xử lý hồ sơ, vừa mở rộng cách nhận diện các hình thức ngược đãi và nguy cơ mà người xin tị nạn có thể phải đối mặt.

Chưa làm thay đổi ngay quy định cư trú thông thường

Đối với người nước ngoài đang sinh sống tại Tây Ban Nha, điều cần lưu ý là quyết định của Hội đồng Bộ trưởng không đồng nghĩa các quy định cư trú hằng ngày lập tức thay đổi.

Hai dự thảo tập trung chủ yếu vào tị nạn, bảo hộ quốc tế, hoạt động tiếp nhận tại biên giới ngoài của EU và thủ tục đối với những người nhập cảnh không đúng quy định hoặc không có quyền tiếp tục lưu trú.

Do đó, các đề xuất này không nên được hiểu là sự thay đổi đột ngột đối với những quy định cư trú thông thường dành cho người nước ngoài đang sinh sống và làm việc hợp pháp tại Tây Ban Nha.

Các văn bản được Hội đồng Bộ trưởng thông qua mới chỉ là dự thảo luật sơ bộ. Chúng còn phải trải qua các thủ tục lấy ý kiến, thẩm định, trình Quốc hội xem xét và những công đoạn lập pháp cần thiết khác trước khi có thể trở thành luật.

Mặc dù chưa phát sinh hiệu lực ngay, các đề xuất đánh dấu bước khởi đầu của quá trình định hình lại hệ thống di cư và tị nạn Tây Ban Nha theo khuôn khổ chung của EU. Trong quá trình thảo luận, những quy định về sàng lọc tại biên giới, trao trả người nhập cảnh không đúng quy định và thời gian người xin tị nạn phải lưu lại tại các cơ sở cảnh sát nhiều khả năng sẽ trở thành tâm điểm tranh luận.