Tết Hàn thực và hơi ấm gia đình

Bánh trôi, bánh chay là thức quà dâng cúng tổ tiên trong dịp Tết Hàn thực

Không còn háo hức như thuở nào, Tết Hàn thực hôm nay lặng lẽ đi qua trong đời sống bận rộn. Thế nhưng, ở một góc sâu ký ức, vẫn vẹn nguyên hình ảnh bếp lửa bập bùng, cả nhà quây quần nặn từng viên bánh “bảy nổi ba chìm với nước non”, mang theo cả một miền tuổi thơ bình yên…

Nỗi nhớ lớn lên cùng năm tháng

Với tôi, nỗi nhớ ấy luôn gắn với hình ảnh của bà. Năm nào cũng vậy, từ sáng mùng hai, bà đã mang gạo nếp ra vo sạch rồi ngâm trong chiếc chậu nhôm Liên Xô. Chiều đi học về, chị em tôi sẽ mang gạo sang nhà bà Trại ở khu tập thể Hào Nam để xay bột nước. Cối đá quay đều, tiếng ù ù hòa với tiếng lao xao nói cười của những người đang đứng chờ tạo thành thứ âm thanh rất riêng của ngày Tết bánh trôi bánh chay.

Bột xay xong được đổ vào túi vải, buộc chặt rồi treo qua đêm cho róc nước. Sáng hôm sau, khi mở túi, khối bột trắng ngần, dẻo mịn hiện ra, thoảng nhẹ mùi nếp mới. Lũ trẻ chẳng cần ai gọi cũng tự động ra khỏi giường từ sớm, háo hức quây quanh mâm bánh trên chiếc chiếu giữa nhà.

Bà tôi ngồi cạnh mâm bột, đôi tay gầy nổi rõ những đường gân khéo léo chặt miếng đường phên màu cánh gián thành từng viên nhỏ để làm nhân bánh. Mỗi viên mật chỉ nhỏ bằng hạt lạc, được cắt đều tăm tắp. Bà chia bột thành các thanh dài, cấu ra từng viên bằng quả nhãn, rồi nhanh tay nhồi mật, vê tròn thành chiếc bánh tròn xinh, xếp kín cả mặt mâm. Nồi nước bắt đầu lăn tăn sôi nhẹ, bà thả bánh vào rồi dặn: “Bánh nổi lên thì vớt ra thả vào nước nguội kẻo dính nhé”.

Chị em tôi nhấp nhổm chờ một cách thích thú. Chỉ tầm 5-6 phút là các viên bột bắt đầu trồi lên từ đáy nồi, ngụp lặn giữa làn nước đang sôi cuộn. Bánh vớt ra được thả ngay vào chậu nước lạnh có những cánh hoa bưởi trắng ngần, sau đó sẽ rắc vừng rang, cơm dừa nạo sợi. Lúc này, mẹ tôi sẽ quấy thêm một nồi bột đao trong vắt để chan bánh chay, hương bưởi lan tỏa khắp không gian, dịu dàng mà quyến luyến.

Trong cái se mát của ngày cuối xuân, cả nhà tíu tít trong gian bếp nhỏ, người làm, người chờ, người háo hức nếm thử. Chẳng phải nghi lễ gì cầu kỳ, chỉ là công việc rất đỗi quen thuộc mỗi năm lặp lại, nhưng chính sự giản dị ấy lại tạo nên cảm giác ấm áp - thứ mà khi xa, người ta mới nhận ra mình đã từng có và luôn nhớ về.

Sợi dây nối các thế hệ

Bánh trôi, bánh chay là thức quà gợi nhắc về một dịp Tết trong năm, đồng thời hàm chứa nhiều lớp ý nghĩa văn hóa của người Việt. Trao đổi với Văn Hóa, nhà nghiên cứu Hán ngữ Nguyễn Bích Hằng cho biết: “Tết Hàn thực khi du nhập vào Việt Nam đã có sự biến đổi đáng kể so với nguồn gốc ban đầu. Ở Trung Quốc, ngày này gắn với tích Giới Tử Thôi và tục kiêng lửa. Nhưng tại Việt Nam, ý nghĩa ấy không còn giữ nguyên. Người Việt xem đây là dịp làm bánh trôi, bánh chay để dâng cúng tổ tiên, thể hiện đạo lý nhớ về nguồn cội”.

Theo bà Bích Hằng, hình ảnh những viên bánh tròn còn mang giá trị biểu tượng, gợi nhắc đến bọc trăm trứng của mẹ Âu Cơ. “Cả gia đình cùng ngồi làm bánh là cách các thế hệ kết nối với nhau, đồng thời giữ gìn nếp nhà trong đời sống hiện đại”, bà chia sẻ.

Mâm cúng Tết Hàn thực vì thế cũng không cầu kỳ, chỉ cần hương hoa, trái cây tươi và đĩa bánh trôi, bánh chay là đã đủ đầy. Điều quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm của con cháu dâng lên tổ tiên. “Một đĩa bánh do chính tay các thành viên trong làm ra luôn mang ý nghĩa hơn bất kỳ sự sắm sửa cầu kỳ nào”, bà nhấn mạnh.

Thời gian trôi đi, những đứa trẻ ngày nào ngồi bên mâm bột xem bà làm bánh giờ đã trưởng thành, có người đã lên ông, lên bà. Cuộc sống đủ đầy hơn, nhịp sống nhanh hơn, khiến những dịp như Tết bánh trôi bánh chay, Tết “giết sâu bọ” hay Tết Trung thu không còn là điều để mong chờ như trước. Thế nhưng, càng lớn, người ta lại càng hay hồi ức về những điều nhỏ bé, giản dị của một thời đã qua.

Bà tôi đã đi xa nhiều năm. Căn bếp nhỏ lợp giấy dầu ngày nào cũng đã được thay bằng ngôi nhà ba tầng khang trang. Nhưng mỗi khi nhìn thấy đĩa bánh trắng tròn, tôi lại nhớ bà, nhớ mùi khói bếp cay xè, nhớ hương hoa bưởi dịu dàng mà quyến luyến, nhớ sáng sớm mùng ba tháng Ba cả nhà quây quần làm bánh, dâng cúng rồi cùng thưởng thức trong niềm háo hức rất đỗi trẻ thơ.

Giữ nếp nhà từ những điều giản dị

Trong xã hội hiện đại, khi mỗi người đều có lịch trình riêng, để có một bữa cơm đông đủ nhiều khi cũng không dễ dàng. Có những gia đình sống cùng thành phố nhưng cả tuần không gặp nhau vì công việc và học tập. Chính vì thế, những dịp như Tết Hàn thực lại trở thành khoảng thời gian đáng quý để các thành viên tạm gác bận rộn, tìm về bên nhau.

Chia sẻ với Văn Hóa, chị L.H.H. (48 tuổi, Hà Nội) cho biết: “Lúc nhỏ mình háo hức chờ ngày này để được ăn bánh trôi, bánh chay. Sau mới hiểu, ý nghĩa lớn nhất không nằm ở món ăn, mà ở việc con cháu tưởng nhớ, báo hiếu ông bà, cha mẹ. Năm nào gia đình mình cũng cố gắng tự tay làm bánh; nếu bận quá thì mua về thắp hương, nhưng nhất định không bao giờ quên”.

Cùng quan điểm, anh P.T.N. (42 tuổi, Ninh Bình) bày tỏ, giá trị của Tết Hàn thực nằm ở sự gắn kết: “Công việc bận rộn nên không phải lúc nào cả nhà cũng có thời gian ngồi với nhau. Nhưng cứ đến mùng ba tháng Ba, vợ chồng tôi vẫn sắp xếp để các con cùng làm bánh để chúng hiểu về truyền thống, để gia đình có một ngày bên nhau vừa vui và ý nghĩa”.

Thực tế cho thấy, với nhiều người, Tết Hàn thực không còn là một ngày lễ quan trọng. Nhưng với những ai từng lớn lên trong căn bếp nhỏ cùng bàn tay tảo tần của bà, của mẹ, đó vẫn là miền ký ức không dễ phai mờ. Đó là nỗi nhớ đi cùng sự tri ân dành cho những người lặng lẽ giữ nếp nhà, giữ lửa gia đình qua từng tháng ngày cơ cực của thời bom đạn. Từ những viên bánh trắng trong, bài học về sự chăm chỉ, về cách yêu thương và gắn bó giữa các thế hệ vẫn âm thầm được trao truyền, như một phần không thể thiếu trong hành trình trưởng thành của mỗi người.