Tết nhảy đoàn viên của người Dao

Trai tráng tham ra giã bánh dày để chuẩn bị mâm cỗ cúng tổ tiên, thần linh của Tết nhảy.

Theo phong tục truyền thống của người Dao quần chẹt ở thôn Hạ Sơn, xã Ngọc Lặc, Tết nhảy là tục lệ tốt đẹp gắn với truyền thuyết về cuộc thiên di vượt biển đầy bi tráng của người Dao. Tết nhảy còn là dịp để cúng tổ trạc, táo quân, thần mưa, thần gió, cầu mùa, cầu phúc cho dòng họ, thôn xóm được yên vui, đầm ấm.

Trước kia, dòng họ Phùng ở thôn Hạ Sơn có lệ cứ 12 năm phải tổ chức Tết nhảy một lần, thời gian diễn ra Tết nhảy trong 6 ngày 6 đêm. Sau này, kỳ tổ chức Tết nhảy kéo dài 20 năm một lần và thời gian tổ chức Tết nhảy chỉ diễn ra trong 3 ngày 3 đêm. Đã thành thông lệ, khi một dòng họ nào của người Dao quần chẹt trong thôn tổ chức Tết nhảy thì nhiều gia đình sẽ tạm gác công việc đồng áng, nương rẫy để sang giúp việc. Dòng họ nào tổ chức Tết nhảy sẽ phải chuẩn bị lương thực, thực phẩm trước đó cả năm.

Giống như một số dân tộc khác ở vùng rẻo cao xứ Thanh, mâm cỗ Tết của người Dao không thể thiếu được món bánh dày. Được làm từ gạo nếp đồ chín, giã nhuyễn món bánh dày tinh khiết là kết tinh của đất trời và công sức lao động của con cháu dành dâng lên tổ tiên. Theo phong tục truyền thống của người Dao, mâm cỗ thiết đãi anh em, bạn bè trong những ngày diễn ra Tết nhảy sẽ được gói gọn trong một chiếc lá thịt, nghĩa là tất cả các loại thịt lợn, lòng sau khi luộc lên được thái nhỏ và chia đều trên từng chiếc lá chuối.

Điệu múa rùa được biểu diễn trong Tết nhảy của người Dao quần chẹt.

Ngoài đến giúp gia đình tổ chức Tết nhảy làm cỗ bàn trong 3 ngày, những người đàn ông khéo tay trong thôn cũng đến phụ giúp đẽo gọt bộ binh khí sử dụng trong Tết nhảy. Từ đôi bàn tay khéo léo của họ, các thanh gỗ được đẽo gọt thành hình con dao, thanh kiếm, cán mai, thuổng... tượng trưng cho những binh khí và công cụ mà tổ tiên người Dao quần chẹt đã dùng để lao động sản xuất, chống giặc ngoại xâm xa xưa. Bộ binh khí này dùng để thờ thần linh và cũng để trai tráng trong bản dùng làm đạo cụ nhảy múa trong Tết nhảy.

Linh hồn của Tết nhảy là bộ tranh thờ Tam Thanh. Bộ tranh thờ Tam Thanh có từ 12 - 17 tờ lớn nhỏ, mô phỏng hình ảnh các vị thần linh mà người Dao quần chẹt phụng thờ như: Ngọc Hoàng, Linh Báo, Đạo Đức, Thánh Chỉ, Thiên Sư và các tướng quân, vệ sỹ, diêm vương. Bộ tranh thờ linh thiêng này là đồ gia bảo quý giá của mỗi dòng họ nên chỉ được mang ra trưng bày khi gia đình tổ chức Tết nhảy, lễ cấp sắc hoặc có đám hiếu.

Ở thôn Hạ Sơn các dòng họ Dao lớn như họ Phùng, họ Triệu có bộ tranh Tam Thanh quý đã được lưu truyền vài trăm năm. Sáng ngày tổ chức Tết nhảy đầu tiên, con cháu họ Phùng treo bộ tranh Tam Thanh phía trên, phía dưới là đàn tế bày các loại đồ thờ như nhạc khí, binh khí và các mâm cúng đặt 3 chiếc thủ lợn, gà và bánh dày để dâng tế tổ tiên, thần linh.

Bộ tranh thờ Tam Thanh - Linh hồn của Tết nhảy.

Mở đầu Tết nhảy, các thầy cúng sẽ bắt đầu cúng mời và dẫn đường để tổ tiên, thần linh về dự Tết nhảy với con cháu. Từ 9 giờ sáng, anh em, bạn bè ở xa lần lượt đến viếng thăm và dự Tết nhảy cùng dòng họ. Sau khi mâm cỗ đầu tiên gần bàn thờ và đàn tế được bày ra, các thầy cúng tiếp tục thông báo về việc tổ chức ăn Tết nhảy, mời tổ tiên về dự cùng con cháu. Sau đó gia chủ và khách sẽ ăn uống, liên hoan vui vẻ. Tổ chức ăn uống, thết đãi khách vào ban ngày xong, đêm về người Dao quần chẹt sẽ rộn ràng nhảy múa.

Cộng đồng dân tộc Dao quần chẹt có những quy định chặt chẽ đối với những người đàn ông. Ngoài việc bắt buộc phải tổ chức lễ cấp sắc khi trưởng thành thì những người đàn ông Dao phải biết lĩnh hội tất cả các điệu nhảy múa trong Tết nhảy. Trong nghi thức linh thiêng của Tết nhảy, niềm tin vào sự hiện diện của thần linh và tổ tiên đã truyền cho trai tráng sức mạnh để họ có thể nhảy múa thâu đêm.

Các màn nhảy múa bao trùm không gian và diễn ra liên tục hết lớp này đến lớp khác. Các tổ khúc múa trong Tết nhảy được lặp lại nhiều lần gồm 4 loại múa: múa văn, múa võ, múa chạy rùa, chạy binh khí, nhằm tái hiện lại khí thế chiến thắng ngoại xâm, tổ chức khao quân hào hùng của tổ tiên người Dao mỗi dịp Tết đến xuân về.

Trong không gian yên bình của bản làng, tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng thanh la của Tết nhảy rộn vang núi rừng như thúc giục, mời gọi bạn bè, như níu chân những người trong cuộc thăng hoa trong những đêm Tết nhảy. Đến đêm Tết nhảy thứ 3, thầy cúng sẽ ra ngoài sân làm lễ mời Ngọc Hoàng, tổ tiên về chứng dám cho Tết nhảy của gia tộc và xin các vị thần linh phù hộ, độ trì cho con cháu trong dòng họ năm mới được mạnh khỏe, mưa thuận gió hòa, vạn vật sinh sôi nảy nở, gia đình làm ăn phát đạt và hẹn sau 20 năm nữa, gia đình lại tổ chức Tết nhảy để tạ ơn thần linh, tổ tiên.

Tết nhảy với tất cả những nghi lễ văn hóa truyền thống đầy tính nhân văn đã trở thành sợi dây tâm linh, kết nối các thế hệ của người Dao quần chẹt ở thôn Hạ Sơn nói riêng và người Dao quần chẹt xứ Thanh nói chung. Tết nhảy còn là dịp để con cháu đoàn viên, tri ân tổ tiên và gửi gắm ước vọng về cuộc sống đủ đầy, ấm no trước thềm năm mới.

Mai Ngọc