Thách thức và cơ hội cho kinh tế tuần hoàn trong ngành chăn nuôi

Vận hành mô hình chăn nuôi tuần hoàn

Ngành chăn nuôi đang vươn lên mạnh mẽ với tốc độ tăng trưởng duy trì từ 5-7%/năm, đóng góp quan trọng vào giá trị kinh tế của ngành nông nghiệp. Trong Quyết định 1520/QĐ-TTg về Chiến lược phát triển chăn nuôi giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045, Chính phủ đã đề ra những mục tiêu và phương hướng rõ ràng nhằm thúc đẩy ngành chăn nuôi phát triển theo hướng xanh, sạch và bền vững.

Chính phủ đã đề ra những mục tiêu và phương hướng rõ ràng nhằm thúc đẩy ngành chăn nuôi phát triển theo hướng xanh, sạch và bền vững.

Tuy nhiên, ngành chăn nuôi hiện chiếm tới gần một phần tư tổng lượng phát thải khí nhà kính trong ngành nông nghiệp. Trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt Net Zero vào năm 2050 và thực hiện Kế hoạch hành động giảm phát thải khí mê-tan đến năm 2030, việc thay đổi cấu trúc quản lý chất thải chuồng trại không còn là giải pháp khuyến khích mà đã trở thành điều kiện tiên quyết của toàn ngành.

Việc xử lý chất thải chăn nuôi thông qua hệ thống biogas truyền thống tại các trang trại mới chỉ giải quyết được phần ngọn là giảm thiểu ô nhiễm nguồn nước và mùi hôi tại chỗ. Nhưng để thực sự triệt tiêu dòng phát thải mê-tan vào khí quyển, xử lý chất thải cần được nâng cấp thành một vòng tuần hoàn năng lượng khép kín. Chất thải hữu cơ từ chuồng trại, thay vì xả lộ thiên, phải được thu gom đồng bộ và xử lý trong hệ thống hầm phủ bạt hoặc bể chứa chuyên dụng nhằm thu hồi triệt để khí mê-tan sinh học (biomethane). Nguồn khí này được làm sạch và chuyển hóa thành điện năng phục vụ ngược lại cho hệ thống làm mát, chiếu sáng của chính trang trại hoặc sản xuất phân bón hữu cơ giàu dinh dưỡng từ phụ phẩm sinh học. Bên cạnh đó, việc xử lý hiệu quả chất thải giúp hạn chế ô nhiễm, cải thiện sức khỏe cộng đồng và giảm nguy cơ phát sinh dịch bệnh từ khu vực chăn nuôi.

Hiện thực hóa mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính không còn là khẩu hiệu mà đang được thúc đẩy bằng những mô hình chăn nuôi tuần hoàn vận hành hiệu quả. Sự chuyển mình này góp phần định hình tư duy sản xuất bền vững, mở rộng ảnh hưởng tích cực trong cộng đồng nông thôn và doanh nghiệp.

Trong đó, có thể kể đến Công ty Cổ phần T&T 159 tại xã Yên Mông, TP Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình (nay là phường Tân Hoà, tỉnh Phú Thọ). Công ty xây dựng khu liên hợp tự thu gom phế, phụ phẩm nông nghiệp làm thức ăn gia súc, với quy mô chăn nuôi tập trung 5.000 con trâu, bò trong mỗi khu trại. Để giảm tối đa nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, Công ty Cổ phần T&T 159 đã xử lý phế thải trong chăn nuôi; tự sản xuất đệm lót sinh học từ vỏ cây, mùn cưa, lá khô... nghiền nát; đưa các chủng vi sinh hữu ích vào sản xuất đệm lót sinh học. Hằng năm, Công ty sử dụng 30.000 tấn phụ phẩm nông nghiệp làm thức ăn chăn nuôi. Cũng từ nguồn chất thải chăn nuôi này, Công ty đã sản xuất 25.000 tấn phân bón hữu cơ vi sinh/năm, cung cấp ra thị trường phục vụ trồng trọt.

Một số hộ chăn nuôi nhỏ lẻ cũng mạnh dạn chuyển đổi theo hướng tích hợp chăn nuôi - trồng trọt. Tiêu biểu là mô hình tận dụng chất thải chăn nuôi bò để nuôi giun quế. Giun trở thành nguồn thức ăn giàu đạm cho gà, vịt, cá; còn phân giun và phân chuồng hoai mục được dùng để bón cho cây trồng, giảm mạnh lượng phân hóa học. Nhờ tính tuần hoàn khép kín, mô hình này không chỉ giúp giảm chi phí đầu vào mà còn nâng cao giá trị kinh tế tổng thể trên cùng một đơn vị diện tích.

Trong chăn nuôi heo, ông Huỳnh Ngọc Hải ở thôn 2, xã Thạnh Bình cho biết, nhờ áp dụng công nghệ biogas, lượng chất thải của hơn 500 con heo tại trang trại gia đình được tận dụng để tạo điện năng chạy máy cắt rau, băm rau, nấu cám... Chất thải từ hệ thống biogas còn được dùng làm phân bón cho các loại cây trồng, tránh ô nhiễm môi trường.

Từ nguồn chất thải chăn nuôi, nhiều doanh nghiệp đã sản xuất thành phân bón hữu cơ vi sinh, cung cấp ra thị trường phục vụ trồng trọt.

Gỡ nút thắt cho nông hộ chăn nuôi nhỏ lẻ

Mặc dù lợi ích của mô hình chăn nuôi tuần hoàn đã được định lượng rõ ràng, hành trình dịch chuyển này vẫn đang vấp phải những nút thắt nằm ở sự phân hóa năng lực sản xuất. Hiện nay, chăn nuôi nông hộ nhỏ lẻ và trang trại quy mô vừa vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong tổng đàn cả nước. Khác với các tập đoàn lớn có đủ tiềm lực tài chính để đồng bộ hóa hạ tầng, các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ thiếu vốn, chưa tiếp cận được kỹ thuật xử lý bài bản và không có quỹ đất đủ lớn để xây dựng hệ thống tuần hoàn khép kín. Đối với họ, chi phí đầu tư ban đầu cho các thiết bị phân tách phân hay hầm cải tiến là một con số quá lớn.

Mấu chốt của bài toán giảm phát thải không nằm ở áp đặt chế tài mà là tạo ra một cơ chế chuyển dịch công bằng, nơi người chăn nuôi nhỏ lẻ không bị đẩy ra ngoài lề của nền kinh tế xanh. Các chuyên gia nông nghiệp nhận định rằng, nếu chỉ dừng lại ở các hướng dẫn kỹ thuật chung thì rất khó tạo ra sự thay đổi đồng loạt trên quy mô lớn. Việt Nam cần khẩn trương xây dựng và ban hành hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật cụ thể về giảm phát thải khí nhà kính riêng cho từng quy mô chăn nuôi, làm cơ sở pháp lý để định lượng và kiểm toán phát thải. Song song đó, các dòng vốn “tín dụng xanh” với lãi suất ưu đãi, thời hạn vay dài cần được thiết kế chuyên biệt để hỗ trợ các hợp tác xã và hộ gia đình nâng cấp chuồng trại sinh học.

Đặc biệt, vai trò dẫn dắt của các doanh nghiệp đầu chuỗi là nhân tố quyết định tạo nên bước đột phá. Thông qua mô hình liên kết chuỗi giá trị, các tập đoàn lớn có thể hỗ trợ công nghệ, bao tiêu sản phẩm và bảo lãnh tín dụng cho các hộ vệ tinh chuyển đổi sang quy trình chăn nuôi phát thải thấp. Khi người nông dân nhìn thấy lợi ích kinh tế trực tiếp thông qua việc giảm chi phí thức ăn, điện năng và giá thu mua sản phẩm đầu ra ổn định, tư duy sản xuất tự phát sẽ nhường chỗ cho ý thức chuyển đổi xanh bền vững. Vì vậy, giảm phát thải mê-tan không chỉ là câu chuyện thực thi trách nhiệm môi trường mà còn là cuộc cải cách toàn diện nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho ngành chăn nuôi Việt Nam bước vào kỷ nguyên Net Zero.