Thách thức vùng châu thổ: Kỳ 2: Đô thị 'ngập như sông'

Trận “đại thuỷ triều” đầu tháng 8 âm lịch vừa qua, một lần nữa là lời nhắc nhở đắt giá về những thách thức mà các đô thị miền Tây phải đối mặt trước tình trạng biến đổi khí hậu.

Tình trạng ngập lụt đô thị ở miền Tây ngày càng nghiêm trọng.

TIẾNG THỞ DÀI BÊN DÒNG SÔNG HẬU

Mới 5 giờ sáng, các tuyến đường huyết mạch nối liền các phường trung tâm của TP.Cần Thơ như: Võ Văn Kiệt, Cách Mạng Tháng Tám, Nguyễn Văn Linh hay ngã tư Nguyễn Văn Cừ đã chìm sâu dưới làn nước từ 40 - 50cm. Nước dâng cao đúng vào khung giờ cao điểm người dân đi làm và học sinh đến trường. Dòng xe máy nhích từng chút một giữa lòng đường ngập sâu gần lút bánh. Tiếng máy xe chết đúp, tiếng xích đập liên hồi hòa lẫn trong tiếng bước chân bì bõm của người dân đi làm, đi học sớm.

Em Hoàng Văn Nam (ngụ tỉnh Cà Mau) nói: “Nước tràn lên nhanh quá, qua cả bánh xe làm xe em chết máy ngay giữa đường. Hai đứa phải dắt bộ lên lề chờ nước rút bớt mới dám đi tiếp. Tình trạng này sẽ làm cho chúng em bị trễ giờ học”.

Nằm co mình bên góc đường, ông Nguyễn Văn Năm (62 tuổi), làm nghề sửa xe máy hơn 20 năm qua tại đây, vừa gạt lớp bùn non đóng dầy trước hiên nhà, vừa thở dài lắc đầu: “Mấy chục năm sống ở đất này, chưa bao giờ thấy nước lên nhanh và dai dẳng như mấy năm nay. Trước đây thuỷ triều chỉ ngập vài ngày rồi rút, giờ cứ đến hẹn lại lên, mỗi đợt kéo dài cả tuần. Nước tràn vào tận giường, buôn bán gì cũng đình trệ”.

Không chỉ giao thông tê liệt, hoạt động kinh doanh của các hộ dân hai bên đường cũng bị đóng băng. Theo ghi nhận đường Bùi Hữu Nghĩa cặp sông Bình Thuỷ (đoạn từ UBND phường Bình Thuỷ cũ đến QL91) với chiều dài hơn 1km nhưng ngập rất sâu. Có đoạn các phương tiện không thể lưu thông, hàng quán phải đóng cửa, tiểu thương phải nghỉ bán.

Ông Nguyễn Văn Thảo (ngụ địa phương) cho biết: “Tháng nào cũng ngập, nhất là tháng 8, tháng 9 âm lịch. Nước ngập nửa xe”. Ngay cả Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia - Nhà cổ Bình Thủy với tuổi đời hơn 150 năm cũng không thoát khỏi vòng vây của thủy thần. Nước tràn vào ngập sâu trong sân từ 40 - 60cm, buộc những người quản lý phải tức tốc be bờ bao cát tạm thời và vận hành máy bơm liên tục để bảo vệ nền móng ngôi nhà cổ.

Đường ngập sâu khiến việc đi học, đi làm của người dân gặp khó khăn.

Không riêng gì Cần Thơ, dọc theo dải đất hạ nguồn sông Tiền và sông Hậu như: Vĩnh Long, Bạc Liêu (cũ) người dân cũng đang căng mình chống chọi với đợt thuỷ triều và lũ thượng nguồn cuồn cuộn đổ về. Tại trạm Mỹ Thuận (Vĩnh Long), đỉnh triều có thời điểm đã vượt mốc báo động 3 tới hơn 30cm, biến nhiều tuyến phố chính và cù lao ven sông thành những “biển nước” bất đắc dĩ.

Ngược lên vùng đầu nguồn An Giang, áp lực nước lại mang một gương mặt khác. Tại cù lao Ông Chưởng (xã Chợ Mới), những bờ đê bao mỏng manh đang phải gồng mình trước dòng nước sông Hậu cuồn cuộn đỏ ngầu. Đứng trên đoạn đê xung yếu vừa được gia cố bằng hàng trăm bao cát, anh Trịnh Văn Minh, một nông dân sở hữu 2 héc-ta vườn ăn trái, không giấu nổi sự lo lắng. Ánh mắt anh đăm đắm nhìn ra khoảng không mênh mông nước: “Mấy ngày nay vợ chồng tôi gần như thức trắng đêm. Vừa nghe báo đài nói nước đầu nguồn trạm Châu Đốc vượt báo động 1 là cả xóm lật đật rủ nhau đi đắp đê. Mới tháng trước đầu tư gần năm chục triệu tiền phân bón cho vườn sầu riêng, giờ mà đê vỡ một cái là coi như mất trắng”.

Sự kết hợp giữa thuỷ triều dâng cao, mưa lớn nội đồng và lũ Mê Kông dồn về đang biến sinh kế của hàng triệu hộ dân miền Tây trở nên mong mỏng hơn bao giờ hết. Không chỉ làm đảo lộn đời sống đô thị, nước ngập còn đe dọa trực tiếp đến diện tích cây ăn trái, hoa màu và các vùng nuôi trồng thủy sản – vốn là “nồi cơm” chính của vùng đất này.

Nhiều cửa hàng tại chợ Bình Thuỷ đóng cửa vì ngập sâu.

ĐÂU LÀ NGUYÊN NHÂN?

Trong nhiều năm qua, các tỉnh thành vùng ĐBSCL liên tục đầu tư cho hàng loạt dự án chống ngập, từ hệ thống cống thoát nước, trạm bơm, đê bao, cho tới các công trình kiểm soát triều cường. Riêng tại Cần Thơ, đô thị trung tâm của khu vực các chương trình cải tạo hạ tầng thoát nước đã tiêu tốn khoản tiền rất lớn. Tuy nhiên, mỗi mùa mưa đến, tình trạng ngập vẫn tái diễn tại nhiều tuyến đường trung tâm. Điều này đặt ra một câu hỏi: “Phải chăng bài toán không nằm ở chỗ thiếu công trình mà là thiếu sự kết nối và đồng bộ trong cách vận hành, quy hoạch và kiểm soát”?.

Đường Cách Mạng Tháng Tám (TP.Cần Thơ).

Theo thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện (chuyên gia nghiên cứu độc lập về sinh thái ĐBSCL), mực nước đo được trên sông Hậu tại Cần Thơ trong những đợt ngập là tổng của 3 loại nước. Đó là nước thủy triều từ Biển Đông vào, nước từ sông Mê Kông chảy xuống đóng góp vào và cộng thêm mưa nội vùng đổ trực tiếp xuống làm tăng mực nước. Khi thủy triều từ biển đẩy vào theo các cửa sông Cửu Long còn nước lũ sông Mê Kông từ trên dồn xuống. Hai lượng nước này gặp nhau ở vùng giữa đồng bằng làm dâng nước lên ở vùng từ QL1 ra biển và làm ngập các đô thị ở đây. Như vậy các đô thị không phải ngập cố định mà chỉ ngập 3 - 4 đợt mỗi năm, mỗi đợt 3 - 4 ngày; mỗi ngày 2 lần theo các giờ nước lớn trong ngày. Việc ngập các đô thị ngày càng trầm trọng hơn là vì mấy lý do.

Thứ nhất là không có không gian cho nước lan tỏa. Nước sông Mê Kông từ trên thượng nguồn đổ về thì ngày xưa chúng ta có hai cánh đồng trũng rất lớn là Tứ giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười, mỗi bên hấp thu được 9 - 10 tỷ mét khối nước tạm lưu giữ trong đó. Nhưng bây giờ, nước lũ không còn tràn đồng vào hai vùng này được nữa vì gặp đê bao khép kín làm lúa 3 vụ trong đó. Nước không vào trong đồng được nên ở trong sông và tràn xuống vùng dưới.

Còn thủy triều từ biển vào theo các cửa sông Cửu Long cũng không lan tỏa đi đâu được vì sông nào cũng có đê hai bên ven sông và vào các sông nhánh cũng vậy. Ruộng vườn ở vùng giữa cũng đê bao khép kín khắp nơi. Do đó thủy triều chỉ chảy trong sông và đụng với nước lũ sông Mê Kông từ trên dội xuống, gây ngập các đô thị. Có một nghịch lý là trong khi các đô thị như Cần Thơ bị ngập nặng thì chỉ cần ra khỏi nội ô thành phố ra ngoại ô vài km thì sẽ không thấy ngập.

Trong khoảng thời gian từ năm 2000 - 2011, khả năng trữ lũ của vùng Tứ giác Long Xuyên đã bị giảm đến khoảng 4,7 tỷ mét khối do việc xây dựng đê bao khép kín ở vùng này với diện tích hơn 1.000km2. Trong mùa lũ, bên trong các ô đê bao này không có nước, trong khi bên ngoài nước ngập 3 - 4m. Các ô đê bao này chiếm không gian rất lớn. Nước không vào được thì phải tìm nơi khác, gây tăng ngập những vùng bên ngoài đê bao và các làng mạc, thành phố phía bên dưới và thoát ra biển nhanh hơn.

Thứ hai là nước biển dâng, dù tốc độ chậm chỉ khoảng 3 - 4mm/năm nhưng tích lũy nhiều năm cũng rất đáng kể. Thứ ba là ĐBSCL đang sụt lún nhanh gấp 3 - 4 lần nước biển dâng.

Về giải pháp ứng phó, chuyên gia Nguyễn Hữu Thiện cho rằng, giải pháp thì có giải pháp ngắn hạn để ứng phó và giải pháp dài hạn để giải quyết vấn đề một cách căn cơ. Đối với giải pháp ngắn hạn thì có 2 chuyện có thể xem xét: một là nâng cấp những đoạn đường xung yếu mà nếu ngập thì ảnh hưởng lớn đến người dân thành phố, nhưng việc này có mặt trái vấn đề. Nâng cấp đường thì ngập nhà, nâng cấp nền nhà thì ngập đường. Đây là cuộc đua không có đích đến và tất cả đều thua. Do đó, chỉ nên nâng cấp đường ở những nơi thật sự xung yếu. Giải pháp nữa là có thể nghĩ đến việc làm đê bao xung quanh khu vực thành phố phục vụ cho những lúc thuỷ triều, nhưng nó cũng có mặt trái của nó là đê bao dễ gây tù đọng, ô nhiễm môi trường bên trong thành phố và gây gia tăng ngập cho vùng bên ngoài đê. Đó là giải pháp để cứu thành phố theo phương pháp ngắn hạn.

Còn về dài hạn, cần có hai chuyện cần làm trên bình diện đồng bằng. Thứ nhất là phải giảm tốc độ sụt lún bằng cách giảm sử dụng nước ngầm. Muốn giảm sử dụng nước ngầm thì phải có nguồn nước khác thay thế. Vì vậy chúng ta phải phục hồi sông ngòi cho sạch để có thể sử dụng được như cách đây 30 năm về trước. Muốn phục hồi sông ngòi thì phải kiểm soát ô nhiễm và giảm bớt công trình cản trở dòng chảy. Như vậy chìa khóa vấn đề lại nằm ở ngành nông nghiệp. Chúng ra cần phải cải cách nền nông nghiệp theo chiều hướng giảm thâm canh (lúa ba vụ), giảm sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật hóa học… như vậy sông ngòi sẽ thông thoáng và sạch hơn.

Chuyện thứ hai là phải tái tạo không gian cho nước lan tỏa thì mới bớt ngập đô thị được. Cụ thể ở hai cánh đồng trũng đầu nguồn là Tứ giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười cần phải giảm bớt vụ lúa vụ 3 (thu đông) trong mùa lũ để hai cánh đồng này có thể hấp thu nước lũ, kèm theo là phù sa bồi bổ cho đất đai và tôm cá trong nước sông Mê Kông. “Rất may hai chuyện này đều đã có định hướng trong Nghị quyết 120 của Chính phủ, Nghị quyết 13 của Bộ Chính trị, Quy hoạch tích hợp ĐBSCL. Việc thực hiện các chính sách này sẽ cần nhiều thời gian nhưng chúng ta có quyền hy vọng rằng vấn đề sẽ được giải quyết”, chuyên gia Nguyễn Hữu Thiện nhấn mạnh.

(Còn tiếp...)