Thách thức y tế cộng đồng sau sự cố trên con tàu Hondius

Ổ dịch di động

Ngày 1-4-2026, tàu MV Hondius, một du thuyền thám hiểm treo cờ Hà Lan của hãng Oceanwide Expeditions, rời cảng Ushuaia, Argentina, bắt đầu hành trình 33 ngày xuyên Đại Tây Dương.

Trên tàu là khoảng 150 hành khách và thủy thủ đến từ 23 quốc gia, những người đủ giàu và đủ hiếu kỳ để trả tiền cho hành trình đến Nam Cực, đảo Nam Georgia, quần đảo Tristan da Cunha, đảo Saint Helena và đảo Ascension. Không ai biết rằng trong số họ đã có người mang theo một “vị khách vô hình”.

Ngày 11-4, một người đàn ông Hà Lan 70 tuổi bắt đầu sốt cao, đau đầu, đau bụng và tiêu chảy. Ông qua đời trên tàu. Người vợ của ông cũng nhiễm bệnh và mất sau đó. Đến đầu tháng 5, khi con tàu đang trên đường về Tây Phi, một phụ nữ người Đức cũng qua đời.

Ngày 2-5, WHO nhận được thông báo về một cụm ca viêm đường hô hấp cấp nghiêm trọng trên tàu. Ngày 6-5, tổ chức này xác nhận thủ phạm là virus Andes, một chủng Hantavirus thường chỉ xuất hiện tại vùng núi Patagonia của Argentina và Chile.

Hantavirus không phải là một loại virus duy nhất mà là một họ virus gồm khoảng 20 chủng, tất cả đều có ổ chứa tự nhiên là loài gặm nhấm. Virus không gây bệnh cho vật chủ là chuột, nhưng khi xâm nhập vào người, thường qua đường hít thở bụi bị nhiễm phân, nước tiểu hoặc nước bọt chuột, nó có thể gây ra hai hội chứng suy thận nặng (phổ biến ở châu Âu và châu Á) hoặc hội chứng phổi Hantavirus (Hantavirus Pulmonary Syndrome - HPS), phổ biến ở châu Mỹ.

HPS do chủng Andes virus gây ra có tỷ lệ tử vong lên tới 40-50%, đặc biệt cao ở người cao tuổi và người có bệnh nền. Nhưng điều khiến Andes virus thực sự khác biệt với tất cả các chủng Hantavirus còn lại trên thế giới là một đặc tính hiếm gặp: khả năng lây từ người sang người. Đây là chủng hantavirus duy nhất được ghi nhận có khả năng này.

Trên con tàu MV Hondius, WHO kết luận rằng ca đầu tiên nhiều khả năng bị nhiễm trên đất liền, có thể ở Argentina hoặc Chile trước khi lên tàu, sau đó ủ bệnh trong thời gian dài (thời gian ủ bệnh của Hantavirus từ 1-8 tuần). Các ca tiếp theo được cho là lây qua tiếp xúc người với người trong không gian chật hẹp của con tàu.

Cuộc đua truy vết trên nhiều châu lục

Khi WHO nhận được thông báo ngày 2-5, con tàu đã vượt qua đảo Saint Helena vào ngày 24-4, và 30 hành khách đã xuống tàu tại đây, tản về nhiều quốc gia khác nhau. Một trong số họ sau đó được xác nhận dương tính tại Thụy Sĩ.

Nam Phi phải truy vết 62 người có thể đã tiếp xúc với hành khách nhiễm bệnh, trong số đó 20 người vẫn chưa được định vị vào thời điểm cuối tuần qua. Tính đến ngày 13-5, WHO xác nhận 9 ca dương tính và 2 ca nghi nhiễm, với 3 người tử vong. Tỷ lệ tử vong/ca bệnh đạt 38%.

Cơ chế phản ứng quốc tế lần này tương đối nhanh và phối hợp tốt. WHO đã triển khai chuyên gia lên tàu, vận chuyển 2.500 bộ kit xét nghiệm từ Argentina đến 5 quốc gia, điều phối truy vết tiếp xúc qua kênh IHR (Điều lệ Y tế Quốc tế), và Tổng Giám đốc Tedros Adhanom Ghebreyesus trực tiếp dẫn đầu đội xử lý tại Tenerife, Tây Ban Nha, nơi con tàu cập cảng ngày 10-5 dưới sự phối hợp của 22 quốc gia.

Tây Ban Nha ban đầu phải thuyết phục chính quyền địa phương quần đảo Canary chấp nhận cho tàu cập cảng. Khi tàu cập bến, hành khách Tây Ban Nha và những người có triệu chứng được cách ly tại căn cứ quân sự ở Madrid. Các hành khách không có triệu chứng từ các quốc gia khác được đưa về nước bằng các chuyến bay sơ tán, gần như mỗi quốc gia cử một chuyến bay riêng. EU điều phối thêm 2 chuyến bay cho những quốc gia không tự sắp xếp được.

"Đây không phải Covid tiếp theo", Tổng Giám đốc Tedros nói với báo chí tại Tenerife. "Nguy cơ với cộng đồng ở mức thấp. Mọi người không nên sợ hãi". Tuyên bố này đúng, nhưng không thể không đặt câu hỏi: Nếu đây là một mầm bệnh có khả năng lây cao hơn, liệu cơ chế phản ứng đó có đủ nhanh không?

World Cup 2026 và thách thức y tế công cộng

Vụ Hondius diễn ra đúng lúc toàn bộ hệ thống y tế công cộng của Mỹ, Canada và Mexico đang trong giai đoạn chuẩn bị nước rút cho FIFA World Cup 2026, sự kiện thể thao lớn nhất trong lịch sử tính theo số đội tham dự, khai mạc ngày 11-6 và kéo dài đến tháng 7.

Với 48 đội tuyển, 16 thành phố đăng cai, 3 quốc gia và hàng triệu khán giả di chuyển qua lại, đây là điều kiện lý tưởng để bất kỳ mầm bệnh nào lan rộng. Các chuyên gia y tế công cộng đã dùng cụm từ "đám mây dịch tễ học" để mô tả những gì xảy ra khi hàng triệu người từ khắp nơi trên thế giới tập trung vào một không gian trong thời gian ngắn rồi tản về.

Tổng Giám đốc WHO Tedros đã đúng khi nói "Đây không phải Covid tiếp theo". Andes virus không lây qua không khí thông thường. Nó không có khả năng gây đại dịch toàn cầu như SARS-CoV-2. Ổ dịch Hondius nhiều khả năng sẽ được kiểm soát mà không lan rộng hơn nữa.

Nhưng đó không phải điều thực sự đáng bàn. Điều đáng bàn là, một ổ dịch nhỏ, với con virus không quá nguy hiểm, đã lộ ra ngay lập tức những khoảng trống vẫn còn tồn tại trong hệ thống giám sát và phản ứng y tế toàn cầu, dù đã có 6 năm và hàng tỷ đô la đổ vào cải thiện sau Covid-19.

Đây là điều đáng sợ nhất, bởi Andes virus là một mầm bệnh đã biết, với tỷ lệ lây người-người thấp và phân bố địa lý hạn chế. Tuy nhiên, với kịch bản một mầm bệnh chưa biết, lây lan nhanh hơn và xuất hiện tại một sân bay quốc tế bận rộn.