Thái Nguyên: Cải thiện đời sống người dân nơi có hoạt động khoáng sản

Khu vực I mỏ đất xã Tân Thành đang được khai thác để làm vật liệu san lấp trong và ngoài tỉnh Thái Nguyên.

Thái Nguyên là tỉnh có nhiều hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản góp phần phát triển kinh tế, hạ tầng, giải quyết việc làm và tăng thu ngân sách. Tuy nhiên, địa phương và người dân ở nơi có hoạt động khoáng sản chưa được hưởng lợi thỏa đáng, đồng thời còn phải chịu tác động tiêu cực. Tỉnh Thái Nguyên đang có giải pháp để khắc phục nghịch lý này.

Thái Nguyên có nguồn tài nguyên khoáng sản khá phong phú, trong đó, vonfram có trữ lượng lớn nhất cả nước, than có trữ lượng đáng kể. Những năm qua, hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản đã cung cấp thép xây dựng, chì, kẽm, than, vật liệu xây dựng, vật liệu san lấp… phục vụ phát triển kinh tế. Riêng việc khai thác, chế biến vật liệu quý hiếm vonfram tại mỏ Núi Pháo còn tạo nguồn hàng xuất khẩu, mang lại ngoại tệ cho đất nước. Ngành khai khoáng cũng tạo việc làm, thu nhập cho hàng vạn lao động. Hiện Công ty cổ phần Gang thép Thái Nguyên sử dụng hơn 3.000 người làm việc; khu vực khai thác, chế biến vonfram Núi Pháo có gần 1.000 công nhân, kỹ sư, chuyên gia; một số mỏ than, sắt, chì-kẽm có 400-500 người lao động. Mỗi năm, ngành khai khoáng đóng góp cho ngân sách tỉnh Thái Nguyên hàng nghìn tỷ đồng.

Tuy nhiên, hầu hết các địa phương có khai thác, chế biến khoáng sản lại chưa được hưởng lợi từ hoạt động này. Đơn cử, xã Quang Sơn có địa hình núi đá chiếm 2/3 diện tích tự nhiên, có số mỏ đá lớn nhất tỉnh với 18 mỏ đang hoạt động khai thác và chế biến đá xây dựng, cung cấp 40% sản lượng đá xây dựng phục vụ phát triển kinh tế trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên. Nhưng nhiều năm qua, Quang Sơn chưa được hưởng lợi thỏa đáng từ hoạt động khoáng sản, đến nay vẫn là xã nghèo, người dân chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, đã và đang phải gánh chịu tác động tiêu cực từ hoạt động khoáng sản.

Bình quân, mỗi mỏ đá trên địa bàn xã Quang Sơn tạo việc làm cho khoảng 15 lao động, nhưng người địa phương chỉ chiếm 30%. Thu ngân sách trên địa bàn hằng năm là 46 tỷ đồng (phần lớn là thu từ khai thác, chế biến đá xây dựng), nguồn thu này hòa vào ngân sách tỉnh.

Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Khúc Kim Quảng cho biết: “Hằng năm, doanh nghiệp khai thác đá hỗ trợ vật liệu xây dựng đường giao thông nông thôn, một số hoạt động an sinh xã hội trên địa bàn. Trong khi đó, khai thác, chế biến đá từ hàng chục năm nay đã và đang tác động tiêu cực đến các hoạt động kinh tế, đi lại, cuộc sống, môi trường địa phương”.

Những năm qua, việc vận chuyển đá xây dựng từ xã Quang Sơn cung cấp cho thị trường đã “băm nát” tuyến đường trục xã từ Quốc lộ 1B vào các xóm Thống Nhất, Đồng Luông, sang xã Vân Lăng.

Ông Lăng Văn Hòa ở xóm Thống Nhất chia sẻ: “Hơn 10 năm trước, tuyến đường trục xã được rải nhựa, việc đi lại khá thuận lợi. Tuy nhiên, sau một thời gian, người dân phải gọi đây là tuyến đường “đau khổ” bởi ô-tô chở đá trọng tải lớn qua lại rầm rập suốt ngày khiến mặt đường hư hỏng nặng, chi chít ổ trâu, ổ voi. Xe gầm thấp gần như không thể lưu thông; việc đi lại, vận chuyển hàng hóa của người dân và học tập của học sinh gặp rất nhiều khó khăn, ảnh hưởng lớn đến phát triển kinh tế-xã hội địa phương. May mắn đến nay chưa xảy ra tai nạn giao thông nghiêm trọng, phần nào do đường nhỏ hẹp, xuống cấp nên các xe chở đá không thể chạy nhanh”.

Vận chuyển đá hằng ngày gây ô nhiễm môi trường. Nhà cửa, cây cối, hoa màu của người dân hai bên đường trục chính của xã Quang Sơn nhuộm lớp bụi dày, ảnh hưởng nặng nề sức khỏe người dân. Chính quyền xã thường xuyên nhắc nhở các doanh nghiệp tưới nước mặt đường để hạn chế bụi, nhưng các đơn vị sử dụng xe tự chế, tưới nước mang tính hình thức, chiếu lệ, đối phó cho nên không hiệu quả. Từ cuối năm 2025 đến nay, Ủy ban nhân dân xã Quang Sơn xử phạt hai doanh nghiệp, mỗi doanh nghiệp 95 triệu đồng vì gây ô nhiễm môi trường.

Tương tự, tại xã Tân Thành, ba mỏ đất đang được khai thác phục vụ san lấp. Xe tải trọng lớn thường xuyên lưu thông với tốc độ cao trên tuyến đường trục chính của xã, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông và đã gây ra một số vụ tai nạn, trong đó có vụ làm chết người. Có thời điểm, bụi đất phủ mù tuyến đường khiến nhiều hàng quán phải đóng cửa, đời sống và hoạt động kinh doanh của người dân bị ảnh hưởng, gây bức xúc kéo dài.

Nhằm khắc phục tình trạng trên, cuối năm 2025, Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên phê duyệt chủ trương đầu tư dự án tuyến đường trục chính xã Quang Sơn, đoạn từ ngã ba Na Oai đến Cụm công nghiệp Quang Sơn 1, Trường tiểu học Quang Sơn và Trường trung học phổ thông Trần Quốc Toản với chiều dài hơn 4 km, tổng vốn đầu tư sau điều chỉnh là 79,1 tỷ đồng, dự kiến hoàn thành cuối năm 2027; đoạn từ Quốc lộ 1B vào đến ngã ba Na Oai sẽ được đầu tư từ nguồn vốn vay ODA. Hiện nay, tỉnh Thái Nguyên có chủ trương đầu tư tuyến đường công vụ chuyên phục vụ vận chuyển đá từ xã Quang Sơn ra Quốc lộ 1B.

Đồng chí Khúc Kim Quảng chia sẻ thêm: Cấp ủy, chính quyền và người dân trong xã mong muốn, hằng năm, tỉnh dành nguồn thu thỏa đáng từ hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản trên địa bàn đầu tư trở lại để xã nâng cấp, mở rộng hạ tầng kinh tế-xã hội, sản xuất, nước sinh hoạt, cải tạo cảnh quan, môi trường nhằm cải thiện đời sống người dân. Tuyến đường trục chính qua xã Tân Thành cũng đang được đầu tư nâng cấp.

Mới nhất, ngày 17/7 vừa qua, Hội đồng nhân dân tỉnh ban hành Nghị quyết số 61/2026/NQ-HĐND “Quy định về mức thu và quản lý, sử dụng kinh phí đóng góp của tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên”; theo đó, quy định mức thu 1% giá tính thuế tài nguyên tương ứng với từng nhóm, loại khoáng sản để đầu tư trở lại cho xã có hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản vào hạ tầng kinh tế-xã hội, sản xuất, sinh hoạt nhằm cải thiện đời sống người dân.