Tháng Bảy, dưới chân tượng đài...

Cán bộ, chiến sĩ và du khách lắng nghe thuyết minh về kỷ vật với những câu chuyện giản dị và đầy xúc động của các thương binh, liệt sĩ trải qua trong thời chiến. Ảnh: ALĂNG NGƯỚC

Hàng nghìn lượt du khách tìm đến, lặng lẽ đi qua từng không gian trưng bày, lắng nghe những câu chuyện được kể từ các hiện vật. Quãng đường hàng trăm cây số có lẽ không xa xôi bằng hành trình ký ức của những người trong cuộc khi mất đi người thân trong cuộc chiến giành độc lập.

"Các Mẹ thật vĩ đại"

Ánh mắt đỏ hoe. Chị Phạm Thị Kim Dung, du khách đến từ phường Vinh Phú (Nghệ An) đứng lặng trước những hiện vật về Bà mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Thứ. Chị đọc rất chậm từng dòng giới thiệu, rồi nán lại trước bức ảnh và di vật của người mẹ xứ Quảng có 9 người con, 2 người cháu và 1 con rể hy sinh trong kháng chiến.

Đây là lần thứ hai chị Dung trở lại nơi này. Năm ngoái, cũng vào dịp kỷ niệm ngày Thương binh - Liệt sĩ, chị cùng gia đình thực hiện chuyến đi dọc dải đất hình chữ S, tìm về những khu di tích lịch sử, nghĩa trang liệt sĩ và đài tưởng niệm. Mỗi điểm dừng chân đều để lại những cảm xúc khác nhau. Thế nhưng, quần thể Tượng đài Mẹ Việt Nam anh hùng vẫn là nơi khiến chị nhớ nhiều nhất.

Gia đình chị cũng có một nỗi đau chưa bao giờ nguôi. Người bác hy sinh trong chiến tranh. Bà nội mòn mỏi chờ đợi đến cuối đời vẫn không tìm được hài cốt con trai. Bởi vậy, khi đứng trước những lá thư, cuốn sổ tay và những kỷ vật còn lưu giữ trong lòng tượng đài, chị không giấu được cảm xúc.

“Bác tôi là liệt sĩ. Bà nội mòn mỏi chờ đợi nhưng cuối cùng vẫn không tìm thấy hài cốt con trai. Đứng trước câu chuyện của Mẹ Thứ và những kỷ vật của các liệt sĩ, tôi lại nghĩ đến bà nội mình. Chỉ một người con không trở về đã là nỗi đau theo bà đến hết cuộc đời. Thế mà có những Bà mẹ Việt Nam anh hùng đã phải tiễn nhiều người thân ra chiến trường, rồi lặng lẽ đón nhận những mất mát không gì bù đắp. Sức chịu đựng và sự hy sinh của các mẹ thật vĩ đại”, chị Dung chia sẻ.

Bên trong gian trưng bày, những chiếc ba lô đã sờn cũ, cuốn sổ tay ngả màu, những lá thư còn nguyên nét mực, những tấm huân chương đã theo năm tháng... lặng lẽ kể về một thời chiến tranh. Hơn 90 hiện vật gốc được giới thiệu tại chuyên đề. Mỗi hiện vật gắn với một số phận, một ký ức. Bên cạnh những kỷ vật là các tác phẩm ký họa chân dung Mẹ Việt Nam anh hùng của họa sĩ Đặng Ái Việt. Nhiều người nán lại bên từng bức chân dung, lặng lẽ đọc những dòng thông tin ngắn gọn về cuộc đời của các mẹ.

Người dân, du khách tham quan những bức họa chân dung các Mẹ Việt Nam anh hùng. Ảnh: ALĂNG NGƯỚC

Rồi con sẽ trở về...

Dòng người tìm về mỗi lúc một đông. Họ lặng lẽ đi qua từng không gian trưng bày, ngắm nhìn những hiện vật lần đầu được giới thiệu. Mỗi hiện vật lưu giữ một câu chuyện về chiến tranh, về những cuộc chia ly và niềm tin vào ngày đoàn tụ. Giữa những lá thư, cuốn sổ tay, chiếc ba lô hay tấm huân chương đã nhuốm màu thời gian, bức thư dài 8 trang của ông Lê Ngọc Lân gửi mẹ mình là Trình Thị Quy (được vinh danh Bà mẹ Việt Nam anh hùng; quê xã Tam Thăng, thành phố Tam Kỳ cũ, nay là phường Bàn Thạch) thu hút sự chú ý của nhiều người.

Bức thư được ông viết tại Hồng Quảng (tỉnh Quảng Ninh) ngày 1/8/1959, sau nhiều năm tập kết ra Bắc mà chưa một lần nhận được tin nhà. Trong thư, người con trải lòng về nỗi nhớ mẹ, nhớ quê hương, gửi gắm niềm tin vào ngày đất nước thống nhất để được trở về đoàn tụ. Nhận được thư, Mẹ Quy vừa mừng, vừa lo. Sợ bom đạn và những cuộc càn quét làm thất lạc kỷ vật của con, mẹ cẩn thận cuộn bức thư vào một ống tre, đặt trong hũ sành rồi chôn dưới đất.

Mười sáu năm sau, ngày ông Lê Ngọc Lân trở về quê hương, bức thư vẫn còn nguyên vẹn. Cùng với chiếc ống tre và hũ sành, kỷ vật ấy hôm nay được lưu giữ tại không gian bảo tàng bên trong Tượng đài Mẹ Việt Nam anh hùng, kể lại câu chuyện về tình mẹ con giữa những năm tháng chiến tranh…

Mải miết theo từng câu chuyện phía sau mỗi hiện vật, Trung úy Nguyễn Thị Thủy Tiên cùng các đồng đội ở Trường Thiếu sinh quân miền Trung chậm rãi đi qua từng không gian trưng bày. Chị cho biết, mỗi kỷ vật được lưu giữ tại đây giúp hiểu thêm về những hy sinh, mất mát của cha anh trong chiến tranh. “Mỗi hiện vật, mỗi bức tranh để lại rất nhiều cảm xúc cho người xem. Những kỷ vật chừng như rất thân thuộc, càng xem càng thấy thương các mẹ, các liệt sĩ”, Trung úy Nguyễn Thị Thủy Tiên bày tỏ.

Theo bà Hoàng Thị Bích Hạnh, Giám đốc Ban Quản lý di tích và danh thắng thành phố Đà Nẵng, mỗi hiện vật được lưu giữ tại Khu Tượng đài Mẹ Việt Nam anh hùng đều mang theo một câu chuyện riêng. Có thể đó là chiếc ba lô, cuốn sổ tay, cây sáo, lá thư viết vội từ chiến trường hay tờ giấy báo tử đã ngả màu theo năm tháng. Phía sau những kỷ vật bình dị ấy là ký ức về một thời chiến tranh, về tuổi trẻ, tình đồng đội, tình cảm gia đình và niềm tin vào ngày đất nước hòa bình.

Mỗi hiện vật khi được trưng bày và kể lại đúng cách sẽ trở thành lời nhắc nhớ để người xem hiểu hơn giá trị của hòa bình, trân trọng quá khứ và gìn giữ đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa”. “Qua từng hiện vật, người lính hiện lên rất gần gũi. Các anh cũng nhớ nhà, nhớ mẹ, nhớ cha, nhớ anh em; cũng có những ước mơ, những lời hẹn, những dòng thư gửi về gia đình. Nhưng khi Tổ quốc cần, các anh đã lên đường, đã chiến đấu và có người mãi mãi nằm lại nơi chiến trường”, bà Hạnh xúc động nói.

Hàng chục hiện vật chiến tranh được lưu giữ nguyên vẹn. Ảnh: ALĂNG NGƯỚC

Giữa dòng người tìm về dâng hương, tôi chậm bước qua từng không gian của quần thể Tượng đài Mẹ Việt Nam anh hùng. Chỉ đến khi đứng trong lòng tượng đài, trước hình ảnh và hiện vật của các Mẹ Việt Nam anh hùng được giới thiệu trong tuần lễ tri ân, tôi mới hiểu vì sao nơi đây luôn là điểm dừng chân của hàng nghìn đoàn khách mỗi năm. Khói hương bảng lảng quyện trong không gian tượng đài, những bó hoa tươi lần lượt được dâng lên mẹ như một lời tri ân thành kính.

Vài ngày trước, cũng tại khoảng sân dưới chân tượng đài này, tôi chứng kiến hơn 1.500 cán bộ, hội viên phụ nữ thành phố cùng có mặt trong chương trình “Dưới bóng Tượng đài - Phụ nữ Đà Nẵng dâng đóa cúc trắng tri ân Mẹ Việt Nam anh hùng”. Trong tà áo dài và chiếc nón lá, họ xếp thành hình người phụ nữ Việt Nam nâng đóa cúc trắng kính dâng Mẹ. Giữa khoảng sân rộng, sắc trắng của những đóa cúc nổi bật trong vòng tay Mẹ, như ôm trọn những người con tìm về.

Cùng với những kỷ vật đi qua năm tháng, những bức ký họa Mẹ Việt Nam anh hùng được chọn lọc từ hành trình hơn 3.700 tác phẩm của họa sĩ Đặng Ái Việt tiếp tục nối dài câu chuyện tri ân. Mỗi gương mặt Mẹ là một cuộc đời, một sự hy sinh lặng thầm đã góp phần làm nên chiều sâu nhân văn và sức mạnh tinh thần của dân tộc Việt Nam.