Tháng Giêng trẩy hội Mường Đòn

Nghi lễ rước kiệu trong Lễ hội Mường Đòn.

Mường Đòn (hay còn gọi làng Vân Đội), xưa kia thuộc các thôn Vân Phong, Vân Phú, Vân Đình, Vân Tiến, xã Thành Mỹ, huyện Thạch Thành (nay là xã Thành Vinh, tỉnh Thanh Hóa). Lễ hội Mường Đòn được tổ chức từ ngày 17 đến 19 tháng Giêng hằng năm (chính hội ngày 18 tháng Giêng), nhằm tưởng nhớ công lao khai ấp, lập mường của ông Vũ Duy Dương và em gái là bà Vũ Thị Cao, quê ở làng Yên Mạc, Yên Mô, Ninh Bình. Đây là lễ hội truyền thống lâu đời của đồng bào Mường, được người dân địa phương gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Theo các sắc phong còn lưu giữ tại đình Mường Đòn, ông Vũ Duy Dương từng giữ chức Tổng trấn trấn giữ vùng đất phía Tây Thanh Hóa. Ông là một võ tướng có công phò nhà Lê diệt nhà Mạc, cùng 10 bộ tướng lập nên nhiều chiến công.

Trong một trận giao tranh ác liệt với binh tướng nhà Mạc, ông bị chém giữa vòng vây. Tương truyền rằng, dù đầu đã lìa khỏi cổ, thân ông vẫn trên mình ngựa chạy về đến đất Mường Đòn.

Để tưởng nhớ công lao to lớn trong việc giữ đất, giữ mường của ông, vua Lê Trang Tông đã ban sắc phong “Bạch Mã linh lang Thượng đẳng thần”. Người dân trong vùng lập đền thờ gọi là đền Ông và tôn ông làm Thành hoàng làng của Mường Đòn.

Bí thư Đảng ủy xã Thành Vinh Trần Ngọc Chung đánh trống khai hội Lễ hội Mường Đòn ngày 6/3 (tức 18 tháng Giêng năm Bính Ngọ 2026).

Trải qua thời gian, hình ảnh vị tướng trung dũng vẫn được người dân nơi đây tôn kính, trở thành biểu tượng về tinh thần bảo vệ bản mường và quê hương. Còn bà Vũ Thị Cao, tương truyền khi biết anh trai mình dựng binh phò Lê diệt Mạc ở vùng núi xứ Thanh, bà đã khăn gói từ đất Yên Mạc vào Thanh Hóa. Khi đến nơi, hay tin anh trai đã hy sinh, bà ở lại hương khói cho anh, đồng thời cùng bà con trong vùng chống giặc, xây dựng bản mường cho đến khi qua đời. Với những đóng góp đó, bà được truy phong tước danh “Quế Hoa Nương vô phu quân thường tòng huynh binh tặc”. Người dân lập đền thờ gọi là đền Bà, để tưởng nhớ và tri ân công lao của bà đối với bản mường.

Lễ hội Mường Đòn là ngày hội lớn của đồng bào dân tộc Mường, thu hút đông đảo Nhân dân, du khách.

Ngày nay, Lễ hội Mường Đòn không chỉ là dịp tưởng nhớ công lao của các bậc tiền nhân mà còn trở thành ngày hội lớn của cộng đồng. Mỗi năm đến ngày 18 tháng Giêng, người dân trong vùng lại tề tựu đông đủ, cùng tham gia các nghi lễ truyền thống và các hoạt động văn hóa đặc sắc.

Từ sáng sớm, không khí lễ hội đã rộn ràng khắp các bản làng. Trong tiếng chiêng, tiếng trống vang vọng giữa núi rừng, đoàn rước sắc, rước kiệu trang nghiêm bắt đầu di chuyển. Những lá cờ hội rực rỡ sắc màu tung bay trong gió xuân, hòa cùng bước chân của đoàn người trẩy hội tạo nên khung cảnh vừa linh thiêng, vừa náo nức.

Đoàn rước đi qua các tuyến đường trong thôn, từ đình Mường Đòn đến đền Ông, đền Bà... thu hút đông đảo người dân và du khách cùng tham gia. Hai bên đường, người dân đứng dõi theo với lòng thành kính, nhiều người hòa mình vào dòng người rước lễ để cầu mong một năm mới bình an, mùa màng tươi tốt, bản mường ngày càng phát triển.

Là người dân nhiều năm gắn bó với lễ hội, vợ chồng ông Trương Văn Giai, bà Trương Thị Diện, thôn Phong Phú, xã Thành Vinh, chia sẻ: “Mỗi năm đến ngày 18 tháng Giêng, chúng tôi lại háo hức tham gia các nghi lễ, hòa mình vào các trò chơi dân gian và hoạt động văn hóa truyền thống. Đối với bà con trong vùng, Lễ hội Mường Đòn không chỉ là dịp tưởng nhớ công lao của các bậc tiền nhân, Thành hoàng làng, mà còn là ngày hội lớn của bản mường, qua đó giáo dục cho thế hệ trẻ thêm hiểu và tự hào về lịch sử, văn hóa của quê hương mình”.

Hoạt động văn nghệ trong Lễ hội Mường Đòn do người dân trong vùng biểu diễn.

Trong những ngày diễn ra lễ hội, bà con cùng nhau chuẩn bị những lễ vật dâng lên các bậc tiền nhân, Thành hoàng làng. Những món ăn dân dã do chính bàn tay người dân làm nên như xôi nếp nương, cá chép nướng... được bày biện trang trọng trên ban thờ, thể hiện lòng thành kính và sự tri ân đối với các bậc tiền nhân đã có công khai phá, gìn giữ mảnh đất này.

Bà con dân tộc Mường chơi trò đánh mảng trong ngày hội.

Sau phần nghi lễ trang trọng là không khí sôi nổi của phần hội. Người dân và du khách cùng tham gia nhiều trò chơi dân gian, các hoạt động thể dục, thể thao mang đậm sắc màu văn hóa bản địa. Tiếng cười nói, tiếng reo hò cổ vũ vang lên rộn rã làm cho không gian ngày hội càng thêm sôi động. Bên cạnh các trò chơi dân gian là những chương trình biểu diễn văn nghệ mang đậm bản sắc văn hóa của đồng bào Mường.

Phó Chủ tịch UBND xã Thành Vinh Trịnh Quang Duy trao giải Nhất cho đội tham dự môn đánh mảng trong Lễ hội Mường Đòn.

Ông Trịnh Quang Duy, Phó Chủ tịch UBND xã Thành Vinh, cho biết: Lễ hội Mường Đòn là nét sinh hoạt văn hóa truyền thống lâu đời của đồng bào Mường trên địa bàn. Việc duy trì và tổ chức lễ hội hằng năm không chỉ thể hiện sự tri ân đối với các bậc tiền nhân có công khai ấp, lập mường mà còn góp phần gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Lễ hội Mường Đòn cũng là một trong 5 lễ hội trên cả nước được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành quyết định lựa chọn tổ chức bảo tồn lễ hội truyền thống tiêu biểu của đồng bào dân tộc thiểu số năm 2022. Địa phương tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, quảng bá lễ hội Mường Đòn, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội, du lịch địa phương phát triển.

Ngọc Huấn