Thanh Hóa đưa làn điệu dân gian lên bản đồ âm nhạc Việt Nam

Ngày nay, để một làn điệu dân gian đến gần người trẻ, việc truyền dạy trực tiếp trong cộng đồng vẫn quan trọng, nhưng chưa đủ. Ghi âm, ghi hình và đưa di sản lên các nền tảng số đang mở ra thêm cách lưu giữ, giới thiệu những giá trị văn hóa truyền thống.

Với Thanh Hóa, chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” là dịp nhìn lại nguồn chất liệu âm nhạc phong phú của địa phương, từ Ngũ trò Viên Khê đến những thanh âm gắn với nghề truyền thống và đời sống cộng đồng.

Từ câu lạc bộ dân gian đến nguồn tư liệu âm nhạc

Một trong những chất liệu tiêu biểu của âm nhạc dân gian xứ Thanh là Ngũ trò Viên Khê, còn được biết đến với tên gọi dân ca, dân vũ Đông Anh.

Ngũ trò Viên Khê là loại hình nghệ thuật dân gian tiêu biểu của xứ Thanh

Loại hình nghệ thuật trình diễn này kết hợp lời ca, âm nhạc, múa và diễn xướng, phản ánh đời sống văn hóa, tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Những trò diễn như Múa đèn, Tiên Cuội, Tô Vũ, Trống Mõ tạo nên nét riêng của di sản, đồng thời cho thấy sự gắn bó giữa âm nhạc với đời sống người dân.

Ngũ trò Viên Khê được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017. Việc bảo tồn loại hình nghệ thuật này không chỉ nằm ở những buổi biểu diễn trong lễ hội mà còn phụ thuộc vào khả năng duy trì hoạt động thực hành, truyền dạy và thu hút thế hệ kế cận.

Tại phường Đông Sơn, nỗ lực đó đang được cụ thể hóa bằng việc xây dựng các câu lạc bộ. Tối 8.10.2026, địa phương ra mắt 4 câu lạc bộ Ngũ trò Viên Khê, gồm câu lạc bộ bảo tồn và phát huy giá trị di sản, câu lạc bộ tại tổ dân phố Viên Khê, tổ dân phố Đông Anh và Trường TH&THCS Nguyễn Mộng Tuân.

Hoạt động nằm trong Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Ngũ trò Viên Khê giai đoạn 2026-2030.

Việc có câu lạc bộ tại trường học tạo thêm điều kiện để học sinh tiếp cận di sản từ sớm, tìm hiểu lời ca, động tác múa và cách trình diễn. Đây cũng là môi trường để các thế hệ có cơ hội gặp gỡ, trao đổi và tiếp nối những giá trị văn hóa được lưu truyền trong cộng đồng.

Từ hoạt động thực hành tại các câu lạc bộ, một hướng đi có thể được tính đến là xây dựng nguồn tư liệu âm nhạc số về Ngũ trò Viên Khê.

Những bản ghi âm, video trình diễn và câu chuyện của nghệ nhân, người thực hành sẽ giúp lưu giữ các làn điệu, đồng thời cung cấp tư liệu phục vụ giới thiệu, nghiên cứu và giáo dục di sản.

Để nguồn tư liệu có giá trị lâu dài, việc ghi chép cần đi kèm thông tin về người thực hành, địa điểm, hoàn cảnh diễn xướng và nguồn gốc của từng bài bản.

Ngoài Ngũ trò Viên Khê, Thanh Hóa còn có nhiều chất liệu văn hóa có thể được khai thác để kể câu chuyện về âm nhạc địa phương.

Những làn điệu dân ca, tiếng nhạc cụ trong các sinh hoạt văn hóa cộng đồng hay âm thanh gắn với nghề đúc đồng Trà Đông đều phản ánh những khía cạnh riêng của đời sống.

Nếu được lựa chọn, ghi nhận đúng bối cảnh và giới thiệu có hệ thống, các chất liệu ấy có thể góp phần làm phong phú thêm tư liệu về âm thanh và âm nhạc xứ Thanh.

Đưa di sản xứ Thanh đến gần người trẻ

Ngày 12.10.2026, Bộ VHTTDL phát động chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” năm 2026, với thông điệp “Mỗi người một giai điệu. Triệu người cùng tạo nên thanh âm Việt Nam”.

Chương trình hướng tới khuyến khích cộng đồng sáng tạo, chia sẻ những thanh âm gắn với đời sống và bản sắc văn hóa Việt Nam, đồng thời xây dựng Ngân hàng Thanh âm Việt Nam và Bản đồ âm nhạc Việt Nam.

Các câu lạc bộ góp phần duy trì hoạt động thực hành, truyền dạy Ngũ trò Viên Khê tại địa phương

Chương trình gồm ba cấu phần: Đố vui Thanh âm Việt Nam, Cảm nhận Thanh âm Việt Nam và Sáng tạo Thanh âm Việt Nam.

Các hoạt động khuyến khích người tham gia tìm hiểu kiến thức âm nhạc, chia sẻ cảm nhận qua video ngắn và sáng tạo sản phẩm từ giai điệu, tiếng nói, tiếng động, nhạc cụ cùng những chất liệu văn hóa Việt Nam.

Thời gian triển khai chương trình từ ngày 12.10 đến hết ngày 30.11.2026. Thông tin và thể lệ được đăng tải trên website thanham.vn, Báo Văn Hóa (baovanhoa.vn) và các kênh truyền thông mạng xã hội chính thức của Ban Tổ chức.

Với Thanh Hóa, điểm đáng quan tâm không chỉ là khả năng tham gia một chương trình trên phạm vi cả nước mà còn là cơ hội tìm kiếm cách giới thiệu di sản phù hợp với thói quen tiếp nhận của công chúng hiện nay.

Một làn điệu dân gian có thể được giới thiệu bằng video ngắn, một câu chuyện về nghệ nhân có thể trở thành nội dung giáo dục, còn những bản ghi âm chất lượng có thể góp phần lưu giữ tư liệu phục vụ các hoạt động văn hóa lâu dài.

Tuy vậy, số hóa không đồng nghĩa với việc đưa mọi chất liệu lên mạng theo cách đơn giản. Với di sản dân gian, cần bảo đảm tính chính xác của lời ca, giai điệu, thông tin về người thực hành và bối cảnh văn hóa.

Việc sử dụng bản ghi cũng cần tôn trọng sự đồng thuận của nghệ nhân, cộng đồng và các quyền liên quan. Công nghệ có thể hỗ trợ lan tỏa di sản, nhưng không thể thay thế môi trường thực hành và quá trình truyền dạy trực tiếp.

Từ thực tế ra mắt các câu lạc bộ Ngũ trò Viên Khê tại phường Đông Sơn, có thể thấy việc bảo tồn cần bắt đầu từ cộng đồng, nơi di sản được thực hành và trao truyền.

Nếu được kết nối với hoạt động ghi chép, số hóa và giới thiệu có hệ thống, những làn điệu dân gian xứ Thanh sẽ có thêm cơ hội tiếp cận công chúng trẻ, đồng thời góp phần bổ sung nguồn tư liệu cho bức tranh âm nhạc Việt Nam.