Thanh toán số thúc đẩy minh bạch thuế

Minh bạch doanh thu từ dữ liệu giao dịch

Theo số liệu từ NHNN Việt Nam, trong 8 tháng năm 2026, giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tiếp tục tăng trưởng mạnh. Giao dịch qua Internet đạt hơn 4,4 tỷ lượt, với giá trị 81,1 triệu tỷ đồng, tăng lần lượt 46,57% về số lượng và 21,77% về giá trị so với cùng kỳ.

Giao dịch qua điện thoại di động đạt 14 tỷ lượt, với giá trị 58,4 triệu tỷ đồng, tăng 35,33% về số lượng và 2,39% về giá trị. Thanh toán bằng mã QR đạt 311 triệu giao dịch, với giá trị 274,2 nghìn tỷ đồng, tăng tương ứng 6,66% và 25,85%.

Quy mô giao dịch ngày càng mở rộng cho thấy thanh toán số đang trở thành một mắt xích quan trọng trong vận hành của nền kinh tế. Với hoạt động kinh doanh, mỗi giao dịch được ghi nhận còn tạo thêm cơ sở quản lý thu, chi, đối soát tiền bán hàng và chứng minh dòng tiền. Đây cũng là nguồn thông tin có giá trị đối với quá trình hiện đại hóa quản lý thuế.

Thanh toán số đang tạo thêm nền tảng minh bạch doanh thu, hỗ trợ chống thất thu thuế và bảo đảm công bằng trong kinh doanh

Tuy nhiên, tại một số cửa hàng bán lẻ ở Hà Nội vẫn xuất hiện tình trạng chỉ nhận tiền mặt, từ chối chuyển khoản với nhiều lý do, thậm chí yêu cầu khách trả thêm một khoản ngoài giá hàng hóa với giải thích “đó là tiền thuế”. Cách ứng xử này có thể khiến người mua hiểu nhầm rằng nghĩa vụ thuế chỉ phát sinh khi thanh toán qua ngân hàng.

Theo luật sư Nguyễn Văn Được, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Dịch vụ tư vấn thuế Trọng Tín, việc cá nhân, hộ kinh doanh nhận tiền mặt hay chuyển khoản không làm thay đổi nghĩa vụ thuế. Chia nhỏ tiền vào nhiều tài khoản hoặc thay đổi nội dung giao dịch cũng không làm mất đi nghĩa vụ của người kinh doanh; các cơ quan chức năng vẫn có cơ sở dữ liệu để đối soát theo quy định pháp luật.

Như vậy, vấn đề cốt lõi nằm ở doanh thu và bản chất hoạt động kinh doanh, không phải ở lựa chọn phương thức nhận tiền. Việc từ chối chuyển khoản không làm thay đổi trách nhiệm kê khai, lập hóa đơn và thực hiện nghĩa vụ thuế.

Cùng với sự phát triển của thanh toán số, việc mở rộng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền đang bổ sung công cụ ghi nhận doanh thu ngay tại khâu bán hàng. Nghị định 254/2026/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15 về hóa đơn điện tử, chứng từ điện tử được Chính phủ ban hành và áp dụng từ ngày 1/7/2026 đã mở rộng đáng kể phạm vi áp dụng hóa đơn điện tử. Theo đó, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh có doanh thu hàng năm trên 1 tỷ đồng hoặc kinh doanh tài sản phải đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng khi bán bắt buộc phải áp dụng hóa đơn điện tử có mã của cơ quan Thuế hoặc hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối dữ liệu với cơ quan Thuế.

Thông tin về hàng hóa, dịch vụ, số lượng, đơn giá, giá thanh toán và thời điểm lập hóa đơn giúp hình thành dữ liệu bán hàng cụ thể hơn. Khi được đối chiếu với thông tin thanh toán và kê khai, các dữ liệu này hỗ trợ nhận diện chênh lệch cần làm rõ, thay vì chỉ dựa vào từng nguồn thông tin riêng lẻ.

Theo ông Mai Sơn, Phó Cục trưởng Cục Thuế, triển khai hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền nhằm giúp hộ kinh doanh làm quen với phương thức quản lý mới, minh bạch doanh thu và tạo dữ liệu doanh thu sát thực hơn cho cơ quan thuế. Bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, cũng cho rằng công cụ này giúp cơ quan thuế theo dõi sát và thu thập dữ liệu doanh thu thực tế hơn đối với khu vực hộ kinh doanh.

Ở góc độ quản lý, ông Lưu Nguyên Trí, Phó Trưởng ban Công nghệ, chuyển đổi số và tự động hóa, Cục Thuế, nhận định thanh toán số là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy hiện đại hóa quản lý thuế, nâng cao tính minh bạch và bảo đảm công bằng trong thực hiện nghĩa vụ thuế.

Theo ông Trí, dữ liệu giao dịch có khả năng đối chiếu, kiểm chứng, khi được kết nối phù hợp với hóa đơn điện tử, kê khai thuế và thông tin liên quan, sẽ giúp đánh giá hoạt động kinh doanh, phát hiện rủi ro kê khai thiếu doanh thu. Ông Trí khẳng định: “Tuy nhiên, cần khẳng định rằng không phải mọi khoản tiền phát sinh trên tài khoản đều là doanh thu chịu thuế. Việc xác định nghĩa vụ thuế phải căn cứ vào bản chất giao dịch, hồ sơ liên quan và quy định pháp luật”.

Đây là nguyên tắc quan trọng để minh bạch dòng tiền đi đôi với bảo vệ quyền lợi người nộp thuế. Dữ liệu thanh toán cung cấp thêm căn cứ đối chiếu, còn kết luận về nghĩa vụ thuế phải dựa trên việc xem xét đầy đủ giao dịch và hồ sơ liên quan.

Kết nối dữ liệu, nâng hiệu quả quản lý và hỗ trợ kinh doanh

Giá trị của thanh toán số không dừng ở việc ghi nhận giao dịch. Khi thông tin được thu thập, kết nối và khai thác đúng quy định, cơ quan thuế có điều kiện chuyển từ quản lý thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro.

Ông Lưu Nguyên Trí cho biết, cách tiếp cận này giúp tập trung nguồn lực vào những trường hợp cần kiểm tra, xác minh, đồng thời hạn chế yêu cầu giải trình không cần thiết đối với người nộp thuế tuân thủ tốt. Qua đó, thanh toán số góp phần chống thất thu ngân sách và tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các chủ thể kinh doanh.

Vừa qua, việc Cục Thuế và Trung tâm Thông tin tín dụng Quốc gia Việt Nam (CIC) ký kết Quy chế trao đổi thông tin và phối hợp công tác tiếp tục thể hiện hướng đi này. Kết nối dữ liệu giữa hai cơ quan được kỳ vọng nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời hỗ trợ hoạt động sản xuất, kinh doanh của người dân và doanh nghiệp.

Cục trưởng Cục Thuế Mai Xuân Thành nhấn mạnh, trong xu hướng chuyển đổi số và xây dựng nền quản trị dựa trên dữ liệu, dữ liệu ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với hoạt động quản lý nhà nước. Đối với ngành Thuế, đây vừa là cơ sở đổi mới phương thức quản lý, vừa góp phần nâng cao chất lượng phục vụ, hỗ trợ người nộp thuế.

Theo ông Thành, cơ quan thuế cần có thông tin đầy đủ, kịp thời về hoạt động sản xuất, kinh doanh, cùng những thông tin liên quan đến dòng tiền, tài sản và quan hệ tín dụng. Bổ sung, kết nối các nguồn dữ liệu giúp cơ quan thuế có cái nhìn toàn diện hơn, nâng chất lượng phân tích, nhận diện rủi ro và đánh giá mức độ tuân thủ.

Đối với người kinh doanh, dòng tiền rõ ràng cũng mang lại lợi ích trực tiếp. Thanh toán qua tài khoản giúp theo dõi doanh thu, kiểm tra các khoản thu, chi và giảm công sức đối soát. Khi cần vay vốn, lịch sử giao dịch cùng hóa đơn, sổ sách và hồ sơ kinh doanh có thể bổ sung căn cứ để ngân hàng đánh giá hoạt động và khả năng trả nợ của khách hàng.

Ngược lại, phụ thuộc vào tiền mặt trong khi thiếu hệ thống ghi chép đầy đủ có thể khiến người kinh doanh gặp khó khăn khi chứng minh doanh thu. Trong bối cảnh ngân hàng tăng cường khai thác dữ liệu để đánh giá tín dụng, chủ động xây dựng hồ sơ dòng tiền minh bạch cũng là cách chuẩn bị cho nhu cầu tiếp cận vốn chính thức.