Tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, bảo đảm an ninh năng lượng

Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã xác định rõ yêu cầu phát triển năng lượng phải đi trước một bước, đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế-xã hội, nhất là mục tiêu tăng trưởng liên tục hơn 10% trong giai đoạn tới. (Ảnh: KIM DUNG)

Khi nhu cầu điện ngày càng tăng, nhất là từ các ngành công nghiệp công nghệ cao, bán dẫn và trí tuệ nhân tạo (AI), yêu cầu bảo đảm nguồn cung ổn định, liên tục với chi phí hợp lý đặt ra ngày càng rõ nét. Đây cũng là vấn đề được tập trung thảo luận tại Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia năm 2026, tổ chức ngày 10/11 tại Hà Nội với chủ đề “Năng lượng tự chủ - Mạch máu của tăng trưởng hai con số”.

Hoàn thiện thể chế để khơi thông nguồn lực

Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã xác định rõ yêu cầu phát triển năng lượng phải đi trước một bước, đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế-xã hội, nhất là mục tiêu tăng trưởng liên tục hơn 10% trong giai đoạn tới.

Một trong những định hướng quan trọng của Nghị quyết là hoàn thiện thể chế, chính sách nhằm huy động tối đa nguồn lực xã hội, khuyến khích khu vực tư nhân tham gia phát triển năng lượng; đồng thời xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch, hiệu quả. Đây không chỉ là yêu cầu đối với hoạt động đầu tư nguồn điện mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng thu hút các dự án sản xuất công nghiệp quy mô lớn.

Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia năm 2026, tổ chức tại Hà Nội với chủ đề “Năng lượng tự chủ - Mạch máu của tăng trưởng hai con số”. (Ảnh: KIM DUNG)

Từ góc nhìn quốc tế, ông Cyril Loisel, đại diện Phái đoàn Liên minh châu Âu (EU) tại Việt Nam cho rằng, tính minh bạch và khả năng dự báo của chính sách có ý nghĩa quan trọng đối với quyết định đầu tư. Nhà đầu tư thường lo ngại những rủi ro và sự thiếu chắc chắn về cơ chế, do đó, một thị trường có quy tắc rõ ràng sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn để thu hút dòng vốn vào lĩnh vực năng lượng và sản xuất công nghiệp.

Chia sẻ kinh nghiệm châu Âu, ông cho biết thị trường bán buôn điện tại khu vực này vận hành theo cơ chế chào giá, đấu thầu minh bạch theo từng khung giờ. Thuật toán tối ưu tính toán chi phí biên của các nguồn phát điện, từ đó xác định mức giá thanh toán chung. Theo ông, kinh nghiệm này cho thấy vai trò của cơ chế thị trường trong việc tích hợp năng lượng tái tạo, đồng thời bảo đảm hiệu quả vận hành hệ thống.

Ông Cyril Loisel, đại diện Phái đoàn Liên minh châu Âu (EU). (Ảnh: KIM DUNG)

Đối với Việt Nam, đại diện EU nhấn mạnh yêu cầu đơn giản hóa thủ tục cấp phép, tạo khung chính sách ổn định và hài hòa các tiêu chuẩn phát triển bền vững quốc tế. Đây cũng là điều kiện để doanh nghiệp trong nước tiếp cận các nguồn tài chính xanh, tận dụng những cơ chế hợp tác và hỗ trợ quốc tế, trong đó có Quan hệ đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng (JETP).

Về vấn đề này, ông Nguyễn Anh Tuấn - Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam cũng lưu ý cần phân định rõ trách nhiệm và rủi ro giữa các chủ thể trong dự án, thay vì chỉ sử dụng khái niệm chung chung là “chia sẻ rủi ro”. Khi trách nhiệm của Nhà nước, nhà phát triển dự án, bên bao tiêu và đơn vị vận hành lưới điện được xác định minh bạch, nhà đầu tư mới có cơ sở tính toán chi phí, phương án tài chính và khả năng thu hồi vốn.

Một vấn đề khác là khả năng vận hành thị trường điện cạnh tranh và tạo điều kiện để các nguồn điện tham gia bình đẳng, hiệu quả. Theo ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và Tăng trưởng xanh, Việt Nam đã trải qua giai đoạn phát điện cạnh tranh và đang triển khai thị trường bán buôn điện cạnh tranh. Tuy nhiên, hiện chưa đến một nửa số nhà sản xuất điện tham gia chào giá trực tiếp trên thị trường, phần lớn vẫn dựa vào các hợp đồng mua bán điện dài hạn với EVN. Các nhà đầu tư năng lượng tái tạo còn e ngại về khả năng vay vốn và rủi ro doanh thu khi tham gia thị trường.

Ông Trần Hoài Trang, Phó Cục trưởng điện lực (Bộ Công thương). (Ảnh: KIM DUNG)

Đánh giá về cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), ông Hà Đăng Sơn cho rằng đây là bước tiến quan trọng, giúp đa dạng hóa bên mua điện, tạo thêm cơ hội để doanh nghiệp tiếp cận nguồn điện sạch. Tuy nhiên, cơ chế này cần bảo đảm nguyên tắc giá điện phản ánh đầy đủ chi phí thực tế của hệ thống.

Theo đó, bên mua điện cần thanh toán đầy đủ các khoản chi phí liên quan truyền tải, phân phối, điều độ và dịch vụ phụ trợ, tránh tư duy chỉ trả mức phí tối thiểu hoặc kỳ vọng có sự bù chéo giá điện. Đặc biệt, đối với những ngành công nghiệp có yêu cầu khắt khe về chất lượng điện như sản xuất bán dẫn, việc bảo đảm nguồn điện có độ tin cậy cao đòi hỏi hệ thống phải có sự kết hợp phù hợp giữa các nguồn điện, trong đó có điện khí LNG.

Làm rõ vấn đề này, ông Trần Hoài Trang, Phó Cục trưởng điện lực (Bộ Công thương) thông tin về nội dung luật hóa chứng chỉ năng lượng tái tạo trong dự thảo Luật Điện lực sửa đổi. Theo đó, chứng chỉ xác nhận thuộc tính môi trường của mỗi 1MWh điện sản xuất từ nguồn năng lượng tái tạo, được xác định là tài sản hợp pháp của tổ chức, cá nhân phát điện và có thể giao dịch độc lập với hoạt động mua bán điện vật lý. Cơ chế này được kỳ vọng tạo thêm nguồn lực tài chính cho các dự án năng lượng sạch, đồng thời hình thành công cụ để xác nhận việc sử dụng điện tái tạo.

Đổi mới cách quản trị cung-cầu năng lượng

Trong bối cảnh tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng được chú trọng, bài toán an ninh năng lượng không thể chỉ giải quyết bằng việc gia tăng công suất nguồn điện. Khả năng điều tiết nhu cầu tiêu thụ, nâng cao hiệu quả sử dụng điện và hiện đại hóa hạ tầng lưới điện cũng có ý nghĩa quan trọng.

Ông Nguyễn Anh Tuấn đưa ra góc nhìn về sự chuyển đổi trong phương thức vận hành hệ thống điện: từ tư duy nguồn cung phải linh hoạt để đáp ứng mọi biến động của nhu cầu sang phát triển phụ tải linh hoạt. Khi điện gió, điện mặt trời có sản lượng phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên, người sử dụng điện, nhất là doanh nghiệp sản xuất, cần chủ động điều chỉnh lịch trình tiêu thụ theo tín hiệu giá thị trường và được thanh toán tương xứng.

Ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và Tăng trưởng xanh. (Ảnh: KIM DUNG)

Đây cũng là hướng tiếp cận được ông Hà Đăng Sơn nhấn mạnh khi đề cập cơ chế quản lý nhu cầu điện và điều chỉnh phụ tải. Theo ông, việc luật hóa cơ chế chi trả cho doanh nghiệp tham gia tiết giảm công suất vào giờ cao điểm sẽ tạo cơ sở pháp lý để khuyến khích khách hàng cùng tham gia bảo đảm an toàn hệ thống điện.

Bên cạnh đó, ông Hà Đăng Sơn cho rằng nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng thêm 15-20% có thể giúp giảm tương ứng 15-20% nhu cầu vốn đầu tư cho các dự án nguồn và lưới điện mới. Việc thúc đẩy mô hình công ty dịch vụ năng lượng, minh bạch hóa hoạt động kiểm toán và đo lường hiệu quả tiết kiệm điện cũng sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn đổi mới công nghệ.

Đối với ngành công nghiệp bán dẫn, yêu cầu về năng lượng sạch và ổn định càng trở nên cấp thiết. Bà So Young Jang, Giám đốc cấp cao Bộ phận hợp tác năng lượng và Liên minh của SEMI Global cho biết, sự phát triển mạnh mẽ của ngành bán dẫn và AI đang kéo theo nhu cầu tiêu thụ điện rất lớn. Qua khảo sát tại một số thị trường châu Á, SEMI nhận thấy các cơ quan quản lý cần hiểu rõ hơn những yêu cầu kỹ thuật đặc thù về nguồn điện của ngành công nghiệp này.

Bà đề xuất Việt Nam xây dựng lộ trình quy hoạch năng lượng dài hạn, minh bạch, có kế hoạch hành động cụ thể từng năm trong giai đoạn 2026-2030; tăng cường đối thoại giữa cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp công nghệ cao; đồng thời đổi mới công nghệ, nâng cấp lưới điện để đáp ứng nhu cầu phụ tải ngày càng tăng.

Những ý kiến tại diễn đàn cho thấy bảo đảm an ninh năng lượng trong giai đoạn mới là nhiệm vụ tổng thể, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ từ thể chế, thị trường, đầu tư hạ tầng đến quản trị nhu cầu. Nguồn điện phải đủ, nhưng cũng cần vận hành hiệu quả, có khả năng đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của nền sản xuất hiện đại.

Khi thể chế được hoàn thiện, rủi ro đầu tư được phân định rõ ràng, thị trường điện vận hành minh bạch và doanh nghiệp chủ động hơn trong sử dụng năng lượng, nguồn lực xã hội sẽ có thêm điều kiện tham gia phát triển hệ thống năng lượng quốc gia. Đây chính là nền tảng quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu tự chủ năng lượng, bảo đảm an ninh năng lượng và tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế bền vững.