Tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế để kiến tạo phát triển khoa học công nghệ

Thể chế cơ bản đã hoàn thiện, vấn đề còn lại là tổ chức thực hiện

Ngày 15/7, Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức hội thảo "Thể chế khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - Tháo gỡ điểm nghẽn và kiến tạo phát triển" với sự tham dự của đồng chí Hồ Quốc Dũng, Ủy viên BCH Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ cùng các đồng chí lãnh đạo, các chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp. Hội thảo không dừng ở việc bàn thêm về cơ chế, mà hướng tới một yêu cầu cấp thiết hơn: làm thế nào để thể chế đi nhanh vào cuộc sống, trở thành động lực phát triển thực sự?

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng cho biết hội nghị được tổ chức nhằm ba mục tiêu: phổ biến các chủ trương, chính sách mới của Đảng và Nhà nước về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; lắng nghe ý kiến từ các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp, nhà khoa học để tiếp tục hoàn thiện thể chế; đồng thời đánh dấu giai đoạn cơ bản hoàn thành việc tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, từng bước biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh của đất nước.

Đồng chí Hồ Quốc Dũng, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ phát biểu chỉ đạo tại hội nghị chiều 15/7.

Thay mặt Chính phủ, Phó Thủ tướng ghi nhận, cảm ơn Bộ Khoa học và Công nghệ, Văn phòng Chính phủ cùng các cơ quan liên quan đã nỗ lực ngày đêm để hoàn thiện hệ thống thể chế trong thời gian ngắn.

Theo Phó Thủ tướng, Việt Nam đang đứng trước lựa chọn mang tính quyết định: hoặc trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045, hoặc dừng ở ngưỡng thu nhập trung bình. Để đạt mục tiêu đó, từ năm 2026, đất nước phải duy trì tăng trưởng hai con số trong nhiều năm liên tục.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh, các động lực tăng trưởng truyền thống như đầu tư, xuất khẩu và tiêu dùng sẽ không còn đủ để đạt mục tiêu này. Vì vậy, Đảng và Nhà nước đã xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực tăng trưởng chủ yếu, thể hiện rõ trong Nghị quyết số 57.

Để hiện thực hóa chủ trương đó, nhiệm vụ đầu tiên là hoàn thiện thể chế. Trong thời gian rất ngắn, hệ thống pháp luật về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã được hoàn thiện với khoảng 400 văn bản, gồm khoảng 30 luật, riêng Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì xây dựng 10 luật, cùng khoảng 70 nghị định, 30 nghị quyết, 72 quyết định; các bộ, ngành cũng đã ban hành khoảng 80 thông tư.

Đến thời điểm này, có thể khẳng định giai đoạn hoàn thiện thể chế để tháo gỡ các điểm nghẽn cơ bản đã hoàn thành. Hiện chỉ còn một số văn bản cuối cùng đang được hoàn thiện, trong đó có nghị quyết tháo gỡ vướng mắc về cơ chế tài chính. Phó Thủ tướng đề nghị các đại biểu tiếp tục góp ý để hoàn thiện dự thảo, giải quyết triệt để các rào cản còn tồn tại.

Bên cạnh đó, Chính phủ sẽ trình Quốc hội ban hành một nghị quyết về cơ chế xử lý trách nhiệm trong hoạt động khoa học, công nghệ. Theo đó, những trường hợp nghiên cứu với tinh thần vô tư, trong sáng, không vụ lợi, không tham ô, tham nhũng nhưng không đạt kết quả như mong muốn sẽ được xem xét miễn trừ trách nhiệm, nhằm khuyến khích đổi mới sáng tạo và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu.

Phó Thủ tướng cho rằng, đến nay Việt Nam đã cơ bản hội đủ các điều kiện để triển khai chủ trương của Đảng. Chủ trương đã rõ, thể chế cơ bản hoàn thiện, nguồn lực cũng đã được bố trí ở mức 3% tổng chi ngân sách nhà nước. Riêng năm 2026, tổng nguồn lực dành cho khoa học, công nghệ khoảng 103.000 tỷ đồng, song vẫn còn khoảng 18.000 tỷ đồng chưa được phân bổ do chưa có đề xuất nhiệm vụ.

"Điều đó cho thấy nguồn lực không thiếu. Trong bối cảnh đất nước còn nhiều khó khăn, đây là nỗ lực rất lớn của Đảng và Nhà nước. Vấn đề còn lại là chúng ta tổ chức thực hiện như thế nào", Phó Thủ tướng nhấn mạnh.

Đo hiệu quả bằng kết quả, không phải bằng lời nói

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh, hội nghị là dịp để các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học, nhà khoa học và cộng đồng doanh nghiệp thống nhất hành động, thể hiện quyết tâm đưa các chủ trương của Đảng về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào thực tiễn.

Theo Phó Thủ tướng, điều quan trọng là mọi kết quả phải được đo bằng hiệu quả thực tế, không phải bằng lời nói. Thời gian tới, cần đánh giá được hiệu quả của thể chế đã ban hành, hiệu quả sử dụng nguồn lực và trí tuệ đã đầu tư, số lượng công nghệ làm chủ, số sản phẩm được thương mại hóa, số doanh nghiệp đổi mới sáng tạo được hình thành và phát triển.

Các diễn giả tham gia thảo luận tại Hội thảo.

"Quan trọng hơn cả là phải trả lời được câu hỏi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ đóng góp như thế nào vào tăng trưởng của đất nước", Phó Thủ tướng nhấn mạnh.

Đánh giá cao các ý kiến tham luận tại hội nghị, Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp thu đầy đủ để tiếp tục hoàn thiện thể chế. Ông lưu ý, hoàn thiện thể chế là quá trình liên tục, không dừng lại sau khi ban hành các văn bản pháp luật. Việc cơ bản hoàn thành hệ thống thể chế ở thời điểm này đồng nghĩa với việc đất nước đã sẵn sàng bước vào giai đoạn phát triển mới.

Đối với các cơ quan nhà nước, Phó Thủ tướng yêu cầu tiếp tục đổi mới tư duy quản lý theo hướng kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ; tổ chức thực hiện nghiêm túc, đồng bộ các quy định pháp luật hiện hành; đồng thời tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với phân bổ nguồn lực, tăng cường kiểm tra, giám sát và kiểm soát quyền lực.

Phó Thủ tướng cũng yêu cầu khắc phục tình trạng đùn đẩy, né tránh, sợ sai trong thực thi công vụ. Theo ông, nếu cán bộ làm việc với tinh thần trong sáng, vì lợi ích chung thì không nên lo ngại trước những rủi ro phát sinh trong quá trình thực hiện. "Khó không có nghĩa là chúng ta ngồi yên, không làm. Chúng ta phải dám đổi mới, dám làm và dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung", Phó Thủ tướng nhấn mạnh, đồng thời cho rằng điều đất nước cần nhất hiện nay là những con người dám hành động, dám vượt qua rào cản của thực tiễn để tạo ra sự phát triển.

Liên quan đến các nhiệm vụ công nghệ chiến lược, Phó Thủ tướng cho biết Chính phủ đã phê duyệt danh mục công nghệ chiến lược, sản phẩm công nghệ chiến lược và giao 20 nhiệm vụ lớn cho 10 bộ, ngành chủ trì thực hiện. Ông đề nghị các bộ, ngành khẩn trương triển khai các nhiệm vụ được giao; Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức thẩm định, hướng dẫn thực hiện.

Theo Phó Thủ tướng, nguồn lực và kinh phí đã được bố trí, điều quan trọng là các bộ, ngành phải lựa chọn được đội ngũ phù hợp để triển khai. Ông nhấn mạnh, trong quá trình thực hiện có thể có những nhiệm vụ không thành công, nhưng điều quan trọng là phải dám triển khai, dám chấp nhận rủi ro để tạo ra các sản phẩm công nghệ chiến lược ngay trong năm nay, đúng tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư.

"Các nhà khoa học không làm thì ai làm?"

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng bày tỏ trân trọng những đóng góp của đội ngũ các nhà khoa học đối với sự phát triển của đất nước, đồng thời đề nghị tiếp tục phát huy tinh thần sáng tạo, khát vọng cống hiến, dám dấn thân vào những lĩnh vực khó và chủ động cùng đất nước giải quyết các bài toán lớn.

"Nếu các nhà khoa học không dấn thân vào những lĩnh vực khó thì ai sẽ làm?", Phó Thủ tướng đặt vấn đề.

Ông chia sẻ, trước khi dự hội nghị đã gặp vợ chồng Giáo sư Trần Thanh Vân. Dù đều đã ngoài 90 tuổi, sức khỏe yếu nhưng hai giáo sư vẫn đau đáu cống hiến, miệt mài tìm kiếm những vấn đề khó để nghiên cứu. Theo Phó Thủ tướng, đó là những tấm gương rất đáng trân trọng để đội ngũ khoa học noi theo.

Các đại biểu tham dự hội nghị.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh, hoạt động nghiên cứu phải xuất phát từ yêu cầu của đất nước, từ nhu cầu của doanh nghiệp, người dân và địa phương; không thể nghiên cứu xong rồi để đó mà phải đưa được vào cuộc sống. Kết quả nghiên cứu cần được đánh giá bằng hiệu quả ứng dụng, khả năng thương mại hóa và đóng góp cho phát triển kinh tế - xã hội.

Ông cũng mong muốn các nhà khoa học không chỉ tạo ra tri thức mà còn đồng hành cùng doanh nghiệp để chuyển hóa tri thức thành của cải vật chất và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Đối với các viện nghiên cứu, trường đại học, Phó Thủ tướng đề nghị chủ động xây dựng các mô hình đổi mới sáng tạo gắn với nhu cầu thực tiễn; nâng cao chất lượng nghiên cứu, đẩy mạnh chuyển giao công nghệ và thương mại hóa các sản phẩm trí tuệ.

Các trường đại học cần tiếp tục đổi mới chương trình đào tạo, phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo ngay trong nhà trường, khơi dậy tư duy đột phá của học sinh, sinh viên. Đồng thời, tăng cường sự gắn kết giữa Nhà nước, nhà trường, viện nghiên cứu và doanh nghiệp để hiện thực hóa các ý tưởng sáng tạo thành giá trị kinh tế, phục vụ phát triển đất nước.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp, Phó Thủ tướng khẳng định đây là lực lượng đặc biệt quan trọng trong phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Ông đề nghị các doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp lớn, mạnh dạn đầu tư nhiều hơn cho nghiên cứu và phát triển (R&D), chủ động đổi mới công nghệ, tăng cường đặt hàng các viện nghiên cứu, trường đại học và tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Theo Phó Thủ tướng, Chính phủ đã chỉ đạo rà soát, hoàn thiện các cơ chế, chính sách theo hướng vượt trội để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho khoa học, công nghệ, nhất là các công nghệ chiến lược.

Ông nhấn mạnh, liên kết "bốn nhà" phải đi vào thực chất và hiệu quả hơn. Doanh nghiệp không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà phải trở thành trung tâm của quá trình đổi mới sáng tạo, là nơi tiếp nhận, làm chủ, hoàn thiện và thương mại hóa công nghệ.

"Các nhà khoa học và các viện nghiên cứu tạo ra công nghệ, nhưng chỉ doanh nghiệp mới có thể đưa công nghệ thành sản phẩm và đưa ra thị trường", Phó Thủ tướng nhấn mạnh.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng bày tỏ tin tưởng rằng khi doanh nghiệp thực sự coi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển thì Việt Nam sẽ hình thành được những doanh nghiệp công nghệ lớn, đủ sức cạnh tranh trong khu vực và trên thế giới, góp phần thúc đẩy sự phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.