Tháo gỡ nút thắt thể chế và cơ chế giá để khơi thông nguồn lực ngành công thương

Xuất khẩu của Việt Nam, đặc biệt là nông, lâm, thủy sản, đang phải chịu nhiều sức ép từ chi phí logistics tăng vọt và các rào cản kỹ thuật khắt khe. Ảnh: Nguyễn Quang Phúc.

Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ tại Thông báo Kết luận số 394/TB-VPCP, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã khẩn trương rà soát và tổng hợp 65 vấn đề phát sinh cấp bách từ thực tế hoạt động sản xuất kinh doanh. Riêng với ngành công thương, báo cáo cho thấy vẫn còn một số vướng mắc đòi hỏi cần có sự quyết liệt tháo gỡ, khơi thông nguồn lực cho doanh nghiệp.

BẤT CẬP TRONG KIỂM TRA CHUYÊN NGÀNH

Một trong những vướng mắc nổi bật đang cản trở hoạt động nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo là cơ chế kiểm tra chuyên ngành đối với hóa chất, sinh phẩm.

Thực tế từ Công ty TNHH Thiết bị Khoa học và Y tế BMN phản ánh lô hàng nhập khẩu Môi trường nuôi cấy tế bào Recombinant Human IL-18 Protein (GMP Grade) có giá trị khiêm tốn chỉ 622 USD nhưng bị cơ quan Hải quan giữ lại. Lý do được đưa ra là Hải quan yêu cầu doanh nghiệp phải khai báo rõ model, nhãn hiệu, ký mã hiệu và đặc tính hàng hóa – vốn là các tiêu chí được thiết kế cho hàng tiêu dùng thương mại và hoàn toàn không tồn tại đối với các loại sinh phẩm phục vụ nghiên cứu.

Việc áp dụng máy móc quy định này đã gây ra hậu quả nghiêm trọng. Các mẫu thí nghiệm tế bào vô cùng nhạy cảm có nguy cơ bị hư hỏng, lãng phí thời gian và gây thiệt hại tài chính nặng nề khi các loại hóa chất có hạn sử dụng ngắn bị lưu kho kéo dài ngoài môi trường bảo quản chuẩn.

Để tháo gỡ bất cập này, theo VCCI, Bộ Công Thương (Cục Hóa chất) cần chủ trì phối hợp với các Bộ: Tài chính, Khoa học và Công nghệ, Y tế ban hành quy định phân loại, thủ tục riêng cho hóa chất nghiên cứu khoa học. Rà soát, thống nhất văn bản hướng dẫn Luật Hóa chất và áp dụng cơ chế "thông quan trước, kiểm tra sau" cho các lô hàng rủi ro thấp của doanh nghiệp uy tín là giải pháp tối ưu lúc này.

CHUỖI CUNG ỨNG BÁN LẺ XĂNG DẦU TRƯỚC ÁP LỰC CHIẾT KHẤU "0 ĐỒNG"

Sự ổn định của thị trường xăng dầu nội địa đang bị ảnh hưởng lớn bởi cơ chế phân chia chiết khấu bất hợp lý. Tại Nghệ An và nhiều địa phương, các đại lý bán lẻ phản ánh họ phải chịu mức chiết khấu quá thấp từ thương nhân đầu mối, thường xuyên duy trì ở mức từ 0 đến 200 đồng/lít. Mức chiết khấu này kéo dài không đủ để bù đắp chi phí vận tải và chi phí vận hành cửa hàng.

Không dừng lại ở đó, thương nhân đầu mối còn liên tục điều chỉnh mức chiết khấu từ 3 đến 4 lần chỉ trong vòng 1 giờ, khiến các doanh nghiệp bán lẻ rơi vào thế hoàn toàn bị động, không thể lập kế hoạch nhập hàng.

Hệ quả là hàng trăm doanh nghiệp bán lẻ xăng dầu phải chịu thua lỗ kéo dài, vượt hạn mức vay ngân hàng và đứng trước nguy cơ phá sản hàng loạt. Tình trạng này đe dọa trực tiếp đến tính liên tục của chuỗi cung ứng xăng dầu quốc gia, có thể gây đứt gãy thị trường, khiến Nhà nước thất thu thuế và khiến hàng vạn lao động mất việc làm.

Cộng đồng doanh nghiệp kiến nghị Bộ Công Thương phối hợp cùng Bộ Tài chính khẩn trương sửa đổi quy định quản lý kinh doanh xăng dầu. Cần bổ sung quy định bắt buộc hóa đơn đầu vào từ đầu mối phải cộng thêm chi phí định mức cho doanh nghiệp bán lẻ tối thiểu từ 1.200 đến 1.500 đồng/lít, đồng thời quy định tỷ lệ chiết khấu tối thiểu cố định để bảo đảm đại lý bán lẻ hoạt động ổn định.

VƯỢT "SÓNG LỚN" CƯỚC VẬN TẢI BIỂN VÀ RÀO CẢN PHÒNG VỆ THƯƠNG MẠI

Ngành xuất khẩu Việt Nam, đặc biệt là nông, lâm, thủy sản, đang phải gánh chịu "cú đấm đôi" từ chi phí logistics tăng vọt và các rào cản kỹ thuật khắt khe.

Theo phản ánh từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), cước vận tải biển quốc tế đồng loạt tăng từ 20% đến 30%. Cụ thể, tuyến Bờ Đông Hoa Kỳ tăng từ 2.000 – 3.000 USD/container; tuyến Bờ Tây tăng trên 1.000 USD/container và tuyến châu Âu tăng từ 800 – 1.200 USD/container, đi kèm nhiều khoản phụ phí thiếu minh bạch. Việc thiếu hụt đội tàu container và container lạnh quốc gia khiến doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn bị động trước biến động toàn cầu, bị triệt tiêu biên lợi nhuận và mất lợi thế cạnh tranh về giá chào bán.

Song song đó, hàng thủy sản xuất khẩu còn phải tự xoay xở với các vụ kiện phòng vệ thương mại, thuế chống bán phá giá, chống trợ cấp và rào cản kỹ thuật phức tạp (SIMP, MMPA, IUU, kiểm dịch) từ các thị trường lớn như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Hàn Quốc. Đáng chú ý, hạn ngạch miễn thuế 15.000 tấn tôm/năm sang Hàn Quốc hiện quá thấp so với năng lực xuất khẩu thực tế của Việt Nam.

Giải pháp cấp thiết đòi hỏi Bộ Công Thương chủ trì phối hợp với các Bộ, ngành triển khai xây dựng Chương trình giảm chi phí logistics đối với nông, lâm, thủy sản xuất khẩu; kiểm tra, thanh tra việc niêm yết phụ phí của các hãng tàu nước ngoài; phát triển đội tàu container và hạ tầng kho lạnh, tăng cường kết nối cảng biển với trung tâm chế biến. Đồng thời, nâng cao vai trò ngoại giao kinh tế, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm về phòng vệ thương mại; đàm phán bãi bỏ hạn ngạch 15.000 tấn tôm với Hàn Quốc. Hỗ trợ thành lập Quỹ xuất khẩu ngành hàng theo Nghị định 240/2026/NĐ-CP để gia tăng nguồn lực xúc tiến thương mại và bảo vệ thương hiệu quốc tế.

GỠ CHỒNG CHÉO PHÁP LÝ TRONG CHỌN NHÀ ĐẦU TƯ DỰ ÁN ĐIỆN LỰC

Sự thiếu thống nhất giữa Luật Điện lực năm 2024 và các quy định pháp luật về đất đai, đầu tư, đấu thầu đang tạo ra "điểm nghẽn" lớn trong việc lựa chọn nhà đầu tư dự án năng lượng.

Cụ thể, Khoản 1 Điều 18 Luật Điện lực 2024 cho phép miễn đấu giá quyền sử dụng đất và đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư đối với dự án do doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ 100% vốn đề xuất (lấy hình thức sở hữu làm tiêu chí). Trong khi đó, Luật Đất đai 2024 (Điều 124, Điều 157) căn cứ theo tính chất dự án và diện miễn tiền thuê đất; Nghị quyết số 254/2025/QH15 xác định theo lĩnh vực, địa bàn và không phân biệt thành phần kinh tế; Luật Đầu tư và Nghị định 115/2024/NĐ-CP lại căn cứ vào số lượng nhà đầu tư quan tâm.

Sự chồng chéo này dẫn tới hệ quả cùng một dự án năng lượng tại vùng đặc biệt khó khăn có thể được hiểu và xử lý theo 4 cách khác nhau. Điều này làm các địa phương lúng túng, hồ sơ bị kéo dài, hạn chế cơ hội của doanh nghiệp tư nhân năng lực cao và làm mất cơ sở cạnh tranh bình đẳng để Nhà nước lựa chọn phương án tối ưu về công nghệ, tài chính.

Bộ Công Thương cần phối hợp các đơn vị liên quan sớm ban hành hướng dẫn áp dụng thống nhất, khẳng định nguyên tắc ưu tiên áp dụng Nghị quyết 254/2025/QH15. Đồng thời, áp dụng bình đẳng các tiêu chí không phân biệt thành phần kinh tế và rà soát sửa đổi Điều 18 Luật Điện lực để đồng bộ với toàn hệ thống pháp luật.

CẬP NHẬT KHUNG GIÁ PHÁT ĐIỆN CHO ĐIỆN MẶT TRỜI NỔI CÓ HỆ THỐNG LƯU TRỮ

Nhằm thực hiện cam kết phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050, Quy hoạch điện 8 điều chỉnh đã đặt mục tiêu phát triển phân khúc điện mặt trời nổi đạt khoảng 8,4 GW đến năm 2030. Tuy nhiên, phân khúc này đang rơi vào tình trạng đình trệ hoàn toàn do khung giá phát điện không còn bảo đảm hiệu quả đầu tư.

Khung giá phát điện áp dụng cho nhà máy điện mặt trời nổi tích hợp hệ thống pin lưu trữ (BESS) theo Quyết định 988/QĐ-BCT hiện quy định mức trần từ 1.367,13 đồng/kWh đến 1.876,57 đồng/kWh. Mức giá này được tính toán dựa trên các thông số cũ. Trong khi đó, việc quốc gia cung cấp thiết bị chính điều chỉnh chính sách hoàn thuế xuất khẩu đối với sản phẩm quang điện và pin đã khiến tổng mức đầu tư tăng mạnh, bởi từ tấm pin PV, inverter cho đến hệ thống phao nổi và pin lưu trữ đều phải nhập khẩu.

Hệ quả là các nhà đầu tư không thể hoàn thiện phương án tài chính hay thu xếp nguồn vốn, khiến toàn bộ dự án thuộc Quy hoạch điện 8 điều chỉnh bị đóng băng, gây lãng phí lớn hạ tầng mặt nước hồ thủy điện và lưới điện hiện hữu.

Do đó, VCCI cho rằng Bộ Công Thương cần khẩn trương rà soát, tính toán và ban hành lại khung giá phát điện cho loại hình này trên cơ sở cập nhật suất đầu tư và giá thiết bị thực tế. Cần bóc tách minh bạch cấu phần chi phí hệ thống lưu trữ BESS trong khung giá và bổ sung cơ chế điều chỉnh khung giá đột xuất khi chi phí đầu vào biến động vượt ngưỡng, tránh phụ thuộc thuần túy vào chu kỳ hành chính.