Thâu tóm Quốc hội Mỹ, đảng Dân chủ có đủ sức kiềm chế ông Trump?

Giới quan sát chỉ ra rằng việc thâu tóm cả hai viện thuộc Quốc hội Mỹ không đồng nghĩa với việc đảng Dân chủ sẽ dễ dàng biến các cam kết tranh cử thành chính sách, nhất là khi Tổng thống Trump vẫn nắm quyền phủ quyết và đảng Cộng hòa tiếp tục kiểm soát Nhà Trắng.

Trong chiến dịch tranh cử, các nghị sĩ Dân chủ đã cam kết điều tra những hành vi tham nhũng, giảm chi phí y tế, thực phẩm và nhiên liệu, đồng thời hạn chế cuộc xung đột với Iran. Tuy nhiên, việc triển khai những cam kết này đòi hỏi các cuộc thương lượng và thỏa hiệp phức tạp.

Việc đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Quốc hội Mỹ dự kiến sẽ mở ra cuộc đối đầu gay gắt với chính quyền của Tổng thống Donald Trump trong 2 năm cuối nhiệm kỳ của ông. Ảnh: ANI

Lãnh đạo phe Dân chủ tại Thượng viện Mỹ Chris Coons cảnh báo, đảng này không nên coi kết quả bầu cử là sự ủy nhiệm tuyệt đối của cử tri vì tỷ lệ ủng hộ dành cho đảng vẫn còn thấp. Theo ông Coons, điều quan trọng là phải chứng minh khả năng hành động thực tế, giải quyết các vấn đề được người dân quan tâm, đặc biệt là tiền lương thấp và chi phí sinh hoạt gia tăng.

Khả năng giám sát và kiềm chế chính quyền ông Trump

Một trong những quyền lực quan trọng mà đảng Dân chủ có được sau thắng cử là khả năng tăng cường giám sát hoạt động của chính quyền Trump thông qua các ủy ban của Quốc hội Mỹ.

Hạ nghị sĩ Dân chủ Robert Garcia, người dự kiến sẽ lãnh đạo một ủy ban giám sát có ảnh hưởng lớn tại Hạ viện, đã tuyên bố đảng Cộng hòa và những người thân cận với Tổng thống Trump cần chuẩn bị đối mặt với các cuộc điều tra. Những mục tiêu được ông Garcia đề cập đến bao gồm gia đình tổng thống, các cáo buộc tham nhũng doanh nghiệp và những hành vi bị cho là lạm quyền của các cơ quan liên bang.

Theo đài BBC, với quyền triệu tập và điều tra, Ủy ban Giám sát Hạ viện Mỹ có thể mở các cuộc điều tra nhằm vào những cáo buộc xung đột lợi ích, trục lợi doanh nghiệp, hoạt động của Bộ An ninh Nội địa, Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Mỹ (ICE) cũng như cách chính quyền Trump xử lý hồ sơ liên quan đến tỷ phú bị kết án về tội tình dục Jeffrey Epstein.

Ngoài quyền giám sát, đảng Dân chủ tại Thượng viện Mỹ còn có thể phê chuẩn hoặc bác bỏ các đề cử nhân sự nội các và thẩm phán của tổng thống. Nếu xuất hiện vị trí khuyết tại Tòa án tối cao Mỹ trong nhiệm kỳ của ông Trump, các nghị sĩ Dân chủ có thể ngăn chặn một ứng viên được đề cử hoặc buộc Nhà Trắng lựa chọn nhân vật ôn hòa hơn để nhận được sự ủng hộ của cả hai đảng.

Một công cụ khác là quyền luận tội tổng thống của Hạ viện. Đảng Dân chủ từng 2 lần luận tội ông Trump trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của chính khách Cộng hòa này, nhưng cả hai lần ông đều được Thượng viện tuyên trắng án.

Theo quy định, để kết tội và bãi nhiệm tổng thống, cần có sự ủng hộ của ít nhất 2/3 trong tổng số 100 thượng nghị sĩ, tương đương 67 phiếu. Do đó, dù kiểm soát Thượng viện khóa mới nhờ giành được 54 ghế, đảng Dân chủ vẫn khó có đủ số phiếu cần thiết nếu không nhận được sự ủng hộ đáng kể từ phía Cộng hòa.

Trong nội bộ đảng Dân chủ hiện cũng tồn tại những ý kiến trái chiều về việc có nên tiếp tục thúc đẩy luận tội ông Trump hay không. Lần luận tội đầu tiên năm 2019 đã làm gia tăng căng thẳng chính trị và tạo điều kiện để ông Trump mô tả mình là nạn nhân của sự truy bức chính trị. Điều này được cho về sau đã góp phần củng cố sự ủng hộ dành cho chiến dịch tái tranh cử của ông.

Lãnh đạo phe Dân chủ tại Hạ viện Mỹ Hakeem Jeffries chưa đưa ra quyết định rõ ràng về vấn đề này khi tuyên bố đảng Dân chủ không loại trừ bất kỳ phương án nào.

Khó biến các cam kết thành luật

Dù kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện Mỹ, đảng Dân chủ vẫn phải đối mặt với một trở ngại lớn là quyền phủ quyết của Tổng thống Trump đối với những dự luật mà ông không đồng tình.

Về nguyên tắc, với đa số tại Quốc hội, đảng Dân chủ có thể phê chuẩn các dự luật tương đối thuận lợi. Song, để những dự luật này chính thức trở thành luật, phần lớn trường hợp cần có chữ ký của tổng thống. Quốc hội chỉ có thể vượt qua quyền phủ quyết của lãnh đạo Nhà Trắng nếu đạt được sự ủng hộ của 2/3 số nghị sĩ tại cả Hạ viện và Thượng viện, điều mà chỉ riêng đảng Dân chủ khó có thể thực hiện.

Giáo sư Casey Burgat thuộc Đại học George Washington nhận định hoạt động lập pháp sẽ trở nên phức tạp hơn nhiều khi một đảng kiểm soát Quốc hội, trong khi đảng còn lại nắm quyền hành pháp.

Sau khi đảng Cộng hòa liên tiếp thất bại trong các cuộc đua vào Thượng viện, ông Trump tuyên bố sẵn sàng hợp tác với đảng Dân chủ. Tuy nhiên, ngay sau đó, ông Trump lại đăng trên mạng xã hội Truth Social hình ảnh chiếc mũ vận động tranh cử màu đỏ với dòng chữ "Phủ quyết”. Sự tương phản này cho thấy nguy cơ đối đầu giữa Nhà Trắng và Quốc hội do đảng Dân chủ kiểm soát.

Một trong những ưu tiên hàng đầu của đảng Dân chủ là khôi phục các khoản cắt giảm ngân sách đối với những chương trình chăm sóc sức khỏe do đảng Cộng hòa thực hiện, đặc biệt là chương trình Medicaid dành cho người thu nhập thấp và các khoản tín dụng thuế thuộc Đạo luật Chăm sóc sức khỏe hợp túi tiền (ACA), thường được gọi là Obamacare.

Tuy nhiên, việc khôi phục những chương trình này cũng có thể vấp phải sự phản đối từ Tổng thống Trump và các nghị sĩ Cộng hòa.

Đối với những vấn đề có khả năng nhận được sự đồng thuận lưỡng đảng như giảm chi phí sinh hoạt, quản lý ngành công nghiệp trí tuệ nhân tạo (AI), xem xét lại viện trợ quân sự cho Israel và hạn chế cuộc xung đột với Iran, các cuộc thương lượng vẫn có nguy cơ đổ vỡ. Đảng Cộng hòa có thể không muốn tạo điều kiện để đối thủ đạt được nhiều thành tựu khi hai bên bắt đầu hướng tới cuộc bầu cử tổng thống năm 2028.

Bất đồng nội bộ và giới hạn quyền lực đối ngoại

Không chỉ đối đầu với đảng Cộng hòa, đảng Dân chủ còn phải đối mặt với nguy cơ chia rẽ nội bộ, đặc biệt liên quan đến chính sách của Mỹ về Israel.

Trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, một số ứng viên Dân chủ, trong đó có Thượng nghị sĩ mới đắc cử Abdul El-Sayed của bang Michigan, đã khẳng định sẽ ủng hộ các dự luật hạn chế viện trợ quân sự cho Israel. Quan điểm này có thể tạo ra bất đồng với ban lãnh đạo đảng, khiến việc hình thành lập trường thống nhất trở nên khó khăn.

Một thách thức khác là kiểm soát chính sách đối ngoại của ông Trump, đặc biệt liên quan đến cuộc chiến chống Iran.

Trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, các nghị sĩ thuộc cả hai đảng từng phối hợp thúc đẩy những biện pháp nhằm hạn chế quyền tiếp tục tiến hành chiến tranh của tổng thống. Vào tháng 6, cả Hạ viện và Thượng viện Mỹ đều thông qua một nghị quyết yêu cầu chấm dứt các hành động thù địch với Iran. 

Song, ông Trump về cơ bản đã phớt lờ nghị quyết trên. Nhà Trắng quả quyết tổng thống có quyền hạn rộng rãi trong việc tiếp tục chiến dịch quân sự chống Tehran. 

Trong khi đó, Scott Anderson, chuyên gia cấp cao về nghiên cứu quản trị tại Viện Brookings, lưu ý thẩm quyền của Quốc hội Mỹ trong việc buộc tổng thống thay đổi quyết định vẫn là vấn đề pháp lý chưa được giải quyết rõ ràng. Theo ông Anderson, Quốc hội Mỹ có thể đưa vấn đề ra tòa án để yêu cầu cơ quan tư pháp xác định giới hạn quyền lực của Tổng thống.

Các nhà phân tích nhất trí rằng việc thắng cử về cơ bản sẽ giúp đảng Dân chủ nắm trong tay những công cụ quan trọng để giám sát và gây sức ép lên chính quyền Trump. Tuy nhiên, quyền kiểm soát Quốc hội không đồng nghĩa với khả năng tự quyết định mọi chính sách. Quyền phủ quyết của tổng thống, những bất đồng giữa hai đảng và cả sự chia rẽ nội bộ sẽ là những rào cản lớn đối với tham vọng biến các cam kết tranh cử của đảng Dân chủ thành hiện thực.