Thể chế cho tài sản mã hóa: Từ thí điểm đến khát vọng định hình hệ tài chính số

"Chúng ta đã đi rất nhanh"

Thị trường tài sản mã hóa toàn cầu đã bước qua giai đoạn thử nghiệm để trở thành một cấu phần quan trọng của hệ thống tài chính hiện đại. Tính đến tháng 1/2026, vốn hóa thị trường đã chạm mốc 3.100 tỷ USD với khối lượng giao dịch trung bình mỗi ngày lên tới 106 tỷ USD. Đặc biệt, tốc độ phát triển người dùng tài sản mã hóa nhanh đến kinh ngạc: sau 8 năm đã đạt xấp xỉ 1 tỷ người dùng, trong khi Internet cần tới 14 năm để đạt con số tương tự. Dự báo đến năm 2030, toàn thế giới sẽ có khoảng 4 tỷ người sử dụng lớp tài sản này.

Thông tin tại cuộc đối thoại chuyên đề “Pháp lý mở đường và mô hình phát triển thị trường tài sản số Việt Nam” do Vneconomy vừa tổ chức, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA) Nguyễn Vân Hiền cho biết, hiện đã có 28 triệu dự án phát hành token/coin, vượt xa mốc 13 triệu dự án của năm 2025. Nhiều Chính phủ như Mỹ, Trung Quốc, Anh... đã đưa Bitcoin vào danh mục dự trữ quốc gia.

Theo báo cáo của Hội đồng Đại tây dương, tính đến tháng 5/2025, có 45/75 quốc gia được khảo sát đã thừa nhận tính hợp pháp của tài sản mã hóa. Đáng chú ý, 12 quốc gia thuộc khối G20 (chiếm 57% GDP toàn cầu) đã có khung pháp lý chính thức. Xu hướng chung của các quốc gia phát triển thị trường vàng là tập trung vào 4 vấn đề cốt lõi: thu thuế; phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng bố; bảo vệ người tiêu dùng; chính sách cấp phép.

Với việc Luật Công nghiệp công nghệ số chính thức có hiệu lực, Việt Nam trở thành quốc gia thứ 46 trên thế giới hợp pháp hóa tài sản mã hóa. Ảnh: Reuters/TTXVN

Tại Việt Nam, số liệu từ các tổ chức quốc tế cho thấy chúng ta đang sở hữu một thị trường đầy tiềm năng nhưng cũng không ít thách thức. Với khoảng 17 - 21 triệu người sở hữu tài sản mã hóa (thuộc top 7 thế giới) và dòng vốn blockchain đổ vào đạt hơn 220 tỷ USD giai đoạn 2024 - 2025, việc thiếu hụt một hành lang pháp lý rõ ràng từng tạo ra những "khoảng trống" rủi ro.

Ngày 1/1/2026 đánh dấu cột mốc quan trọng khi Luật Công nghiệp công nghệ số chính thức có hiệu lực, đưa Việt Nam trở thành quốc gia thứ 46 trên thế giới hợp pháp hóa tài sản mã hóa. Trước đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP của Chính phủ đã tạo ra nền tảng vững chắc cho lộ trình này. Theo Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính Nguyễn Hải Nam, đây là minh chứng cho thấy “thể chế đã từng bước pháp lý hóa diễn biến trên kinh tế thực để đáp ứng nhu cầu thực tế”. Cách tiếp cận này thể hiện sự chủ động, thận trọng nhưng cũng rất quyết liệt của Đảng và nhà nước trong việc bắt nhịp với dòng chảy công nghệ toàn cầu.

Sự quyết liệt còn thể hiện qua tốc độ ban hành văn bản hướng dẫn. Phó Trưởng ban Thường trực Ban Quản lý thị trường giao dịch tài sản mã hóa (Ủy ban Chứng khoán Nhà nước) Tô Trần Hòa thông tin: Bộ Tài chính đã xây dựng Nghị định xử phạt vi phạm hành chính và đang hoàn thiện 3 thông tư về kế toán, kiểm toán và thuế, dự kiến ban hành trong quý I/2026. Chứng kiến sự rốt ráo này, bà Nguyễn Vân Hiền nhận định: “Chúng ta đã đi rất nhanh, có khung pháp lý tương đối cơ bản”.

Lâu dài cần có khung pháp lý toàn diện

Mục tiêu của Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP không chỉ là đưa thị trường tài sản mã hóa vào diện quản lý mà còn nhằm hình thành thị trường giao dịch tập trung, xây dựng kênh huy động vốn mới cho doanh nghiệp và tạo nguồn thu ngân sách. Quan trọng hơn, đây là yêu cầu cấp thiết để đáp ứng tiêu chuẩn của Lực lượng đặc nhiệm tài chính toàn cầu (FATF) về phòng, chống rửa tiền.

Tuy nhiên, do tính chất phức tạp của loại tài sản này, thể chế hiện nay vẫn ưu tiên sự thận trọng. Quy định về vốn điều lệ tối thiểu 10.000 tỷ đồng đối với các sàn giao dịch thí điểm dù bị coi là "khó" cho doanh nghiệp, nhưng theo các chuyên gia, đây là "màng lọc" cần thiết để bảo đảm tính an toàn hệ thống. “Chúng ta đang đi đúng lộ trình thiết kế mà các quốc gia đã làm liên quan thị trường này”, bà Nguyễn Vân Hiền khẳng định.

Dưới góc độ lập pháp và thực thi, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp luật dân sự - kinh tế, Bộ Tư pháp Lê Thị Hoàng Thanh lưu ý, khung pháp lý cho tài sản mã hóa phải nằm trong tổng thể hài hòa với Luật Đầu tư, các luật về thuế cũng như doanh nghiệp. “Pháp luật rất quan trọng, song tổ chức thi hành cũng quan trọng không kém để thúc đẩy sự phát triển của thị trường”, bà Thanh nhấn mạnh, đồng thời cho rằng việc thực thi đòi hỏi cao về năng lực quản lý nhà nước cũng như cơ sở vật chất kỹ thuật.

Bên cạnh việc hoàn thiện quy định, công tác hậu kiểm và bảo vệ nhà đầu tư cũng được đặt lên hàng đầu; ông Tô Trần Hòa bổ sung, Bộ Tài chính dự kiến sẽ tổ chức các cuộc đối thoại định kỳ với doanh nghiệp và hiệp hội để lắng nghe thực tế, điều chỉnh chính sách kịp thời.

Về lâu dài, các đại biểu và chuyên gia đều thống nhất rằng cơ chế thí điểm tại Nghị quyết số 05/2025-NQ-CP chỉ là bước đệm. “Căn cơ lâu dài cần có khung pháp lý toàn diện, bao gồm luật chuyên ngành, nghị định, thông tư mới có thể bao phủ được thị trường tài sản mã hóa”, ông Tô Trần Hòa nhấn mạnh. Kinh nghiệm từ các nước phát triển thị trường này cho thấy, một bộ luật chuyên biệt sẽ tạo ra dư địa lớn hơn cho đổi mới sáng tạo, đồng thời cung cấp các công cụ đầu tư an toàn cho người dân.

Chia sẻ ý kiến trên, ông Nguyễn Hải Nam đề xuất, trong giai đoạn thí điểm cần giám sát chặt chẽ, bảo đảm công khai, minh bạch. Sau khi tổng kết, đánh giá, khi điều kiện "chín muồi" sẽ tính đến việc xây dựng đạo luật chuyên ngành phù hợp với bối cảnh kinh tế Việt Nam.

Tương lai của thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam đang được đặt nền móng bằng những viên gạch thể chế vững chắc. Theo các chuyên gia, nếu tận dụng tốt giai đoạn thí điểm để đúc rút kinh nghiệm và tiến tới xây dựng luật chuyên biệt, thị trường tài sản mã hóa hoàn toàn có thể phát triển song song và mạnh mẽ như thị trường chứng khoán, trở thành một trụ cột mới của nền kinh tế số Việt Nam trong tương lai.

Đan Thanh