Thể chế tốt có thể nâng năng suất cả nền kinh tế

Thể chế là động lực nâng năng suất trên diện rộng

Tại Diễn đàn Doanh nghiệp Phát triển bền vững Việt Nam (VCSF) 2026 diễn ra ngày 5/10, Chuyên gia Kinh tế trưởng ADB tại Việt Nam Bùi Minh Giáp cho rằng, trong bối cảnh dân số già hóa, chi phí lao động tăng nhanh hơn năng suất, cạnh tranh khu vực gay gắt, cùng yêu cầu ngày càng cao về công nghệ, chất lượng, môi trường và khả năng chống chịu, Việt Nam phải nâng giá trị tạo ra từ mỗi đơn vị nguồn lực.

Để hướng tới một nền kinh tế tự cường, bền vững, theo ông, cần tập trung vào các trụ cột gồm nâng cao năng suất, tăng cường đổi mới sáng tạo, đưa doanh nghiệp trong nước trở thành chủ thể trung tâm, cải thiện thể chế và phát triển nguồn nhân lực.

Toàn cảnh Diễn đàn. Ảnh: Vũ Quang

Trong đó, thể chế và nguồn nhân lực có ý nghĩa quyết định đối với năng suất. Công nghệ có thể giúp nâng năng suất của một doanh nghiệp, nhưng thể chế tốt có thể nâng hiệu quả của cả cộng đồng doanh nghiệp.

Một doanh nghiệp dù có công nghệ, nhân lực và thị trường tốt vẫn khó nâng cao năng suất nếu phải dành quá nhiều thời gian cho thủ tục, đối mặt với những quy định khó dự báo, khó tiếp cận đất đai, nguồn vốn hoặc không thể mở rộng quy mô. Vì vậy, theo chuyên gia ADB, cải cách thể chế cần được xem là một bộ phận thiết yếu của chính sách nâng cao năng suất.

Môi trường thể chế trước hết phải bảo đảm cạnh tranh bình đẳng, để nguồn lực được phân bổ tới những doanh nghiệp sử dụng hiệu quả nhất. Tính ổn định, minh bạch và khả năng dự báo của chính sách cũng đặc biệt quan trọng với các quyết định đầu tư dài hạn vào công nghệ, nghiên cứu và phát triển (R&D), cũng như đào tạo nhân lực.

Trong nhiều trường hợp, ông Giáp cho rằng doanh nghiệp có thể hưởng lợi nhiều hơn từ một môi trường kinh doanh ổn định, minh bạch thay vì nhận thêm các ưu đãi. Đây là điều kiện để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư dài hạn, đổi mới công nghệ và nâng năng suất.

Công nghệ chỉ tạo ra năng suất khi con người làm chủ

Cùng với thể chế, chất lượng nguồn nhân lực quyết định khả năng chuyển công nghệ thành năng suất thực tế.

Việt Nam có thể nhập khẩu máy móc, mua phần mềm hoặc tiếp cận công nghệ tiên tiến, nhưng công nghệ chỉ tạo ra năng suất khi doanh nghiệp và người lao động có khả năng sử dụng, điều chỉnh, cải tiến và từng bước làm chủ.

Điều này đòi hỏi tăng liên kết giữa doanh nghiệp, trường đại học, cơ sở đào tạo nghề và viện nghiên cứu. Doanh nghiệp cần tham gia xác định nhu cầu kỹ năng và xây dựng chương trình đào tạo; cơ sở giáo dục gắn đào tạo với nhu cầu thị trường lao động; trường đại học, viện nghiên cứu được khuyến khích giải quyết những vấn đề thực tế của doanh nghiệp.

Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI) càng làm rõ yêu cầu này. Theo ông Giáp, bên cạnh việc đào tạo những chuyên gia AI hàng đầu, cơ hội tăng năng suất lớn có thể đến từ việc hàng triệu lao động biết sử dụng AI và công nghệ số để thực hiện công việc hiện tại hiệu quả hơn.

Do đó, chuyển đổi số không nên chỉ được đo bằng số lượng nền tảng hay quy trình được số hóa. Điều quan trọng hơn là công nghệ số giúp nâng năng suất và giá trị gia tăng đến đâu.

Cách tiếp cận lấy năng suất làm trung tâm cũng tương đồng với thông điệp Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng đưa ra tại VCSF 2026. Theo ông, tăng trưởng bứt phá và phát triển bền vững không phải hai con đường riêng biệt mà là một hành trình chung, trong đó Nhà nước kiến tạo, địa phương đồng hành, doanh nghiệp tiên phong và khoa học công nghệ tạo động lực.

Phát triển bền vững vì thế không thể đứng phía sau tăng trưởng mà phải được đặt ngay trong cách thức tạo ra tăng trưởng. Theo Chủ tịch VCCI, cần biến phát triển bền vững thành động lực của tăng trưởng, đổi mới sáng tạo thành động lực của năng suất, liên kết thành sức mạnh của doanh nghiệp và sự đồng hành giữa Nhà nước, địa phương với doanh nghiệp thành sức mạnh của nền kinh tế.

Tạo nhiều giá trị hơn từ mỗi đơn vị nguồn lực

Yêu cầu thay đổi cách thức tạo ra tăng trưởng đang được cụ thể hóa từ địa phương tới doanh nghiệp.

Từ thực tiễn Quảng Ninh, Phó Chủ tịch UBND TP. Lê Văn Ánh cho rằng câu hỏi không chỉ là tăng trưởng nhanh đến mức nào, mà quan trọng hơn là tăng trưởng dựa trên nền tảng gì, phân bổ nguồn lực ra sao và tạo ra giá trị dài hạn gì cho quốc gia, doanh nghiệp và người dân.

Quảng Ninh xác định không thể đạt tốc độ tăng trưởng bứt phá nếu tiếp tục dựa vào vốn, lao động giá rẻ hay thâm dụng tài nguyên. Địa phương đặt trọng tâm vào chuyển đổi từ “nâu” sang “xanh”, cơ cấu lại công nghiệp chế biến, chế tạo theo hướng công nghệ cao, tự động hóa, phát triển khu công nghiệp sinh thái, thông minh; đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, năng lượng sạch và các động lực tăng trưởng mới.

Ở cấp độ doanh nghiệp, phát triển bền vững cũng ngày càng được nhìn nhận như một phần của năng lực cạnh tranh thay vì khoản chi phí phải gánh thêm.

Ông James Crampton, Giám đốc Ngoại vụ cấp cao HEINEKEN Việt Nam, Phó Chủ tịch VBCSD, cho rằng không doanh nghiệp nào có thể tăng trưởng độc lập. Khi doanh nghiệp góp phần nâng cao năng lực địa phương, hỗ trợ các đối tác cùng phát triển và mở ra những cơ hội vượt ra ngoài phạm vi của mình, những giá trị đó sẽ trở thành nền tảng cho tăng trưởng dài hạn và chất lượng cao hơn.

Tổng Giám đốc Nestlé Việt Nam, Đồng Chủ tịch VBCSD Binu Jacob phát biểu tại Diễn đàn. Ảnh: Vũ Quang

Tổng Giám đốc Nestlé Việt Nam, Đồng Chủ tịch VBCSD Binu Jacob cũng cho rằng phát triển bền vững chỉ thực chất và lâu dài khi gắn với lợi ích kinh tế của từng mắt xích trong chuỗi giá trị, từ nông dân, nhà máy đến doanh nghiệp cung ứng bao bì, nguyên liệu và logistics. Chuyển đổi xanh vì thế vừa là trách nhiệm, vừa mở ra cơ hội để doanh nghiệp đổi mới và nâng sức cạnh tranh.

Theo Phó Chủ tịch VCCI, Chủ tịch VBCSD Nguyễn Quang Vinh, đổi mới sáng tạo, công nghệ, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh có thể cùng tạo ra năng suất, thị trường và chuỗi giá trị mới. Đây là điểm gặp nhau giữa tăng trưởng bứt phá và phát triển bền vững.

Khi dư địa tăng trưởng theo chiều rộng dần thu hẹp, vấn đề không chỉ là huy động thêm bao nhiêu vốn hay lao động, mà là nền kinh tế tạo ra bao nhiêu giá trị từ những nguồn lực đang có. Một môi trường thể chế ổn định, minh bạch, cạnh tranh bình đẳng, cùng khả năng hấp thụ và làm chủ công nghệ của doanh nghiệp và người lao động, vì thế sẽ quyết định chất lượng và sức bền của tăng trưởng.