Thế giới bắt đầu nói 'không' với mạng xã hội dành cho trẻ em

Trẻ em sử dụng mạng xã hội. Ảnh minh họa: Reuters.

Mỗi ngày sau giờ học, Ethan (12 tuổi), sống tại Australia, phải chờ xe buýt khoảng 35 phút để về nhà. Xung quanh em là hơn một trăm học sinh trung học, hầu như ai cũng cắm cúi nhìn vào điện thoại.

Ethan nói khoảng thời gian ấy rất buồn chán vì không có ai để nói chuyện. Điều nam sinh mong muốn nhất là được tải TikTok.

Từ khi được tặng chiếc điện thoại thông minh vào dịp Giáng sinh năm 2025, em liên tục tìm mọi cách để thuyết phục mẹ. Mỗi ngày vài lần, điện thoại của bà Naomi Parrish lại hiện thông báo xin tải ứng dụng. Ethan còn viết hẳn hai lá thư, trang trí bằng sticker, đặt trên bàn bếp. Trong đó, em liệt kê hàng loạt lý do mình nên được sử dụng TikTok.

Nhưng câu trả lời của người mẹ vẫn không thay đổi.

"Không".

Không phải bà Parrish không tin con mà bởi ở Australia, trẻ dưới 16 tuổi không còn được phép sở hữu tài khoản mạng xã hội.

Ethan không được phép dùng mạng xã hội vì chưa đủ tuổi. Ảnh: New York Times.

Australia mở màn cuộc thử nghiệm chưa từng có

Cuối năm 2025, Australia trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội. Điểm đặc biệt của đạo luật là trách nhiệm không còn đặt lên vai phụ huynh hay trẻ em, mà chuyển sang các công ty công nghệ.

Theo quy định, những nền tảng như Facebook, Instagram, TikTok, Snapchat, X hay YouTube phải chủ động xác minh độ tuổi người dùng và ngăn trẻ dưới 16 tuổi mở hoặc duy trì tài khoản. Nếu không thực hiện các bước hợp lý, doanh nghiệp có thể đối mặt với mức phạt lên tới gần 50 triệu AUD.

Ngay sau khi luật có hiệu lực, khoảng 4,7 triệu tài khoản của người dưới 16 tuổi đã bị xóa trên 10 nền tảng. Một khảo sát của YouGov sau khi luật có hiệu lực một tháng cho thấy 61% phụ huynh ghi nhận ít nhất hai thay đổi tích cực ở con mình, từ việc tăng giao tiếp trực tiếp, cải thiện khả năng tập trung đến mối quan hệ gia đình tốt hơn.

Tuy nhiên, những kết quả ban đầu nhanh chóng làm dấy lên tranh luận. Báo cáo của Ủy ban An toàn Điện tử Australia cho thấy khoảng 70% phụ huynh có con từng sở hữu tài khoản cho biết các em vẫn tiếp tục sử dụng ít nhất một nền tảng thuộc diện bị hạn chế. Nhiều thiếu niên dễ dàng vượt qua hệ thống bằng cách khai sai ngày sinh, dùng tài khoản của cha mẹ hoặc tạo tài khoản mới.

Thời gian đó, không ít ý kiến cho rằng Australia đã thất bại. Song, các chuyên gia nhận định đánh giá như vậy là quá vội vàng.

Mục tiêu của Australia chưa bao giờ là ngăn trẻ em tiếp cận Internet hay toàn bộ nội dung trực tuyến. Điều mà đạo luật hướng tới là cắt đứt mối liên kết giữa trẻ em với mô hình kinh doanh của các nền tảng mạng xã hội - nơi người dùng phải tạo tài khoản, đồng ý chia sẻ dữ liệu và bị cuốn vào các thuật toán được thiết kế để giữ chân càng lâu càng tốt.

Những tính năng như thông báo liên tục, bảng tin được cá nhân hóa, hệ thống lượt thích, video tự động phát hay cuộn vô hạn đều được xem là những yếu tố góp phần làm gia tăng tình trạng lệ thuộc mạng xã hội ở thanh thiếu niên.

Quan trọng hơn, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tác động lớn nhất của đạo luật sẽ không nằm ở những thiếu niên 15 tuổi hiện nay, mà ở nhóm trẻ nhỏ chưa từng sử dụng mạng xã hội.

Khi việc không có tài khoản trước 16 tuổi trở thành chuẩn mực, áp lực phải tham gia vì bạn bè đều dùng TikTok hay Instagram cũng sẽ giảm dần. Đó được xem là sự thay đổi văn hóa mà Australia kỳ vọng tạo ra, thay vì chỉ là một chiến dịch xóa tài khoản.

Song song với việc siết quản lý, quốc gia này cũng thúc đẩy các giải pháp xác minh độ tuổi mới. Nhiều nền tảng bắt đầu thử nghiệm công nghệ ước tính tuổi bằng video selfie hoặc xác nhận thông qua Apple, Google và các bên thứ ba mà không yêu cầu người dùng cung cấp giấy tờ tùy thân, nhằm cân bằng giữa hiệu quả quản lý và quyền riêng tư.

Nhiều quốc gia bắt đầu siết mạng xã hội với trẻ em. Ảnh: Reuters.

Làn sóng siết mạng xã hội lan rộng khắp thế giới

Nếu Australia là quốc gia mở màn, Pháp là nước đầu tiên trong Liên minh châu Âu (EU) đi theo con đường này.

Theo CNN, tháng 7 vừa qua, Quốc hội Pháp thông qua đạo luật cấm trẻ dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội. Tổng thống Emmanuel Macron coi đây là biện pháp cần thiết để bảo vệ trẻ em trước những nền tảng được xây dựng nhằm tối đa hóa thời gian sử dụng.

"Bộ não của trẻ em và thanh thiếu niên không phải để đem bán. Cảm xúc của các em cũng không phải để bị thao túng", ông Macron nhấn mạnh khi thúc đẩy dự luật.

Sau Australia và Pháp, hàng loạt quốc gia khác cũng bắt đầu xây dựng các quy định tương tự. Cụ thể, Anh dự kiến áp dụng giới hạn độ tuổi từ năm tới. Indonesia cũng đã triển khai những biện pháp hạn chế trẻ dưới 16 tuổi sử dụng các nền tảng mạng xã hội.

Hy Lạp lại thông báo sẽ áp dụng lệnh cấm đối với trẻ em dưới 15 tuổi từ năm 2027. Tại Bồ Đào Nha, trẻ từ 13 đến 16 tuổi chỉ được sử dụng mạng xã hội khi có sự đồng ý rõ ràng của phụ huynh, và các công ty vi phạm có thể bị phạt tới 2% doanh thu toàn cầu, theo Reuters.

Tuy nhiên, giới hạn độ tuổi chỉ là một phần của chính sách. Điều mà Australia và nhiều quốc gia hướng tới là buộc các nền tảng thay đổi cách vận hành, thay vì tiếp tục đặt toàn bộ trách nhiệm lên vai phụ huynh. Theo đó, các công ty công nghệ phải chủ động xác minh độ tuổi, ngăn trẻ em tạo tài khoản và chịu trách nhiệm nếu để người dùng chưa đủ tuổi tiếp cận dịch vụ.

Trước yêu cầu của các chính phủ, Snapchat đã cài giới hạn nhận tin nhắn từ người lạ dành cho thanh thiếu niên. Trong khi đó, Apple, Google và một số công ty công nghệ phát triển các giải pháp xác minh độ tuổi nhằm xác nhận người dùng thuộc nhóm tuổi phù hợp mà không phải thu thập quá nhiều dữ liệu cá nhân.

Các nhà hoạch định chính sách cũng ngày càng tập trung xử lý những tính năng làm gia tăng mức độ gắn bó của thanh thiếu niên với mạng xã hội, như thuật toán đề xuất nội dung, video tự động phát, tính năng cuộn vô hạn hay hệ thống thông báo liên tục. Nếu không thay đổi chính những cơ chế này, việc chỉ giới hạn độ tuổi sẽ khó giải quyết tận gốc vấn đề.

Dù vậy, các lệnh cấm vẫn gây nhiều tranh luận. Một số tổ chức bảo vệ quyền trẻ em lo ngại việc hạn chế truy cập có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận thông tin, cộng đồng trực tuyến hoặc nội dung giáo dục.

Ngay cả những người ủng hộ cũng thừa nhận giới hạn độ tuổi chỉ là một phần của lời giải, bởi nếu các nền tảng không thay đổi mô hình kinh doanh, trẻ em vẫn có thể tiếp tục bị thu hút bằng nhiều cách khác nhau.