Thế giới thời đàm: Những toan tính trên bàn cờ Trung Đông

Đặc biệt, trong bối cảnh thời hạn 60 ngày được Mỹ và Iran đặt ra để tiến tới một thỏa thuận chấm dứt xung đột đã kết thúc hôm 17-8-2026 mà chưa đạt được đột phá, càng cho thấy con đường tìm kiếm một cấu trúc an ninh ổn định cho khu vực vẫn còn nhiều trở ngại.

Các quốc gia không còn chỉ tìm cách ứng phó với từng cuộc khủng hoảng trước mắt, mà đang chủ động điều chỉnh quan hệ đối ngoại, củng cố năng lực phòng thủ, đa dạng hóa đối tác và tìm kiếm thêm những phương thức bảo đảm an ninh phù hợp với lợi ích của mình.

Trong môi trường chiến lược đang biến đổi ấy, sức mạnh quân sự vẫn là yếu tố quan trọng, nhưng không còn là công cụ duy nhất quyết định vị thế của một quốc gia. Khả năng thiết lập quan hệ, duy trì đối thoại ngay cả giữa những khác biệt, tạo dựng mạng lưới đối tác và gia tăng dư địa lựa chọn chiến lược ngày càng trở nên quan trọng.

Eo biển Hormuz là phép thử điển hình cho những biến động ấy. Đây không chỉ là tuyến huyết mạch của thị trường năng lượng, mà còn là điểm giao thoa lợi ích giữa Iran, Mỹ và các nước vùng Vịnh. Việc Hormuz trở thành một trong những điểm nghẽn của đàm phán Mỹ - Iran cho thấy an ninh hàng hải, năng lượng và cạnh tranh địa chính trị ngày càng đan xen.

Gaza lại đặt ra bài toán khác nhưng cùng cho thấy một thực tế: Một thỏa thuận ngừng bắn chỉ có thể mở đường cho ổn định nếu đi kèm giải pháp về giải giáp, rút quân, tái thiết và quản trị Gaza. Nói cách khác, từ Hormuz đến Gaza, các cuộc khủng hoảng đang cho thấy xây dựng một môi trường an ninh bền vững không thể chỉ dựa vào sức mạnh, mà cần phải phối hợp giữa các kênh ngoại giao và các cơ chế hợp tác mới có khả năng duy trì ổn định lâu dài.

Trong nhiều thập niên, Mỹ là trụ cột quan trọng của cấu trúc an ninh vùng Vịnh và vai trò này chưa thể bị thay thế trong một sớm một chiều. Washington vẫn có mạng lưới đồng minh, năng lực quân sự, tình báo và hậu cần mà các đối tác khác khó có thể thay thế hoàn toàn.

Từ trái qua: Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan, Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman Al Saud và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif ký Hiệp ước phòng thủ chung, tại Mecca (Saudi Arabia), ngày 7-8-2026. Ảnh: Reuters

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là ngay cả những đồng minh của Mỹ cũng ngày càng muốn có thêm lựa chọn. Saudi Arabia là một ví dụ. Riyadh vừa tiếp tục duy trì quan hệ quốc phòng với Washington, vừa mở rộng hợp tác quân sự với Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan và các đối tác khác. Hiệp ước phòng thủ chung giữa Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan được ký kết tại thành phố Mecca của Saudi Arabia (còn gọi là Hiệp ước Mecca) gần đây là một dấu hiệu đáng chú ý.

Vẫn còn quá sớm để xem đây là một mô hình “NATO Trung Đông”. Hiệp ước chưa tạo ra một liên minh quân sự với cơ chế tổ chức, chỉ huy và cam kết phòng thủ tập thể tương tự NATO. Đằng sau thỏa thuận là một toan tính rộng hơn, các quốc gia đang chủ động tìm cách xây dựng thêm những lớp bảo đảm an ninh mới, qua đó mở rộng dư địa lựa chọn, thay vì đặt toàn bộ an ninh vào một cơ chế hay một đối tác duy nhất.

Xu hướng ấy cũng được phản ánh qua cách Thổ Nhĩ Kỳ định vị mình trong môi trường chiến lược khu vực. Quốc gia này vừa là thành viên NATO, vừa chủ động phát triển năng lực quốc phòng trong nước và mở rộng quan hệ với các nước Arab. Trong khi đó, Iran tiếp tục duy trì quan hệ với Trung Quốc và Nga, tham gia các cơ chế đa phương như Tổ chức Hợp tác Thượng Hải và BRICS, qua đó mở rộng không gian đối ngoại trong bối cảnh chịu sức ép từ phương Tây.

Binh sĩ Thổ Nhĩ Kỳ trong chiến dịch quân sự tại Ras al-Ain, miền Đông Bắc Syria, ngày 28-10-2019. Ảnh: TTXVN

Một quốc gia có thể sở hữu lực lượng quân sự mạnh nhưng vẫn dễ bị tổn thương nếu phụ thuộc quá lớn vào một tuyến hàng hải, một nguồn cung năng lượng hoặc một đối tác an ninh duy nhất. Ngược lại, mạng lưới đối tác đa dạng, năng lực tự chủ quốc phòng, khả năng duy trì đối thoại và những phương án ngoại giao linh hoạt có thể tạo ra chiều sâu chiến lược cần thiết để ứng phó với khủng hoảng.

Từ góc độ đó, những diễn biến tại Hormuz, Gaza và các thỏa thuận quốc phòng mới không phải những câu chuyện tách biệt. Chúng cùng phản ánh sự dịch chuyển từ một cấu trúc an ninh phụ thuộc mạnh vào một vài trung tâm quyền lực sang một môi trường đa dạng hơn, trong đó nhiều quốc gia tìm cách gia tăng khả năng tự chủ chiến lược và mở rộng các lựa chọn đối tác.

Có thể sẽ còn nhiều biến động trước khi diện mạo mới của Trung Đông trở nên rõ nét. Những liên minh mới có thể được mở rộng, các cơ chế hợp tác có thể tiếp tục được điều chỉnh, trong khi các cường quốc bên ngoài khu vực vẫn cạnh tranh để duy trì và mở rộng ảnh hưởng.

Nhưng một điều đã trở nên rõ ràng, Trung Đông đang chuyển động theo hướng đa dạng hóa các trung tâm ảnh hưởng và các cơ chế bảo đảm an ninh. Từ những điều chỉnh tưởng như riêng lẻ ấy, một trật tự mới có thể từng bước hình thành. Đó có thể không phải là một trật tự được áp đặt bởi một cường quốc hay một liên minh duy nhất, mà là kết quả của quá trình cạnh tranh, tương tác và thỏa hiệp giữa nhiều trung tâm quyền lực.

Trong chuyển động ấy, lợi ích quốc gia, nhu cầu bảo đảm an ninh và khả năng duy trì thế cân bằng sẽ tiếp tục là những động lực quan trọng chi phối lựa chọn của các nước, đồng thời quyết định diện mạo chiến lược của Trung Đông trong những năm tới. Và vì thế, câu hỏi có lẽ không còn đơn thuần là ai sẽ thay thế ai, mà là ai có khả năng tạo dựng được nhiều lựa chọn chiến lược nhất, trong một môi trường ngày càng phức tạp và khó đoán định.