Thế giới trong vòng xoáy thời tiết cực đoan

 Cổng Kinh thành Huế mùa mưa lũ năm 2025.

Lo vì thời tiết

Sự nóng lên toàn cầu đã kích hoạt chuỗi thảm họa khí hậu trên diện rộng. Hiện tượng sóng nhiệt và cháy rừng ở nhiều khu vực, nắng nóng gay gắt nhiều lần vượt mốc 50°C càn quét các khu vực Nam Âu, Bắc Mỹ và châu Á. Tình trạng khô hạn kéo dài dẫn đến các vụ cháy rừng thảm họa, tàn phá hệ sinh thái và gây thiệt hại hàng chục tỷ USD. Hiện tượng mưa cực đoan và lũ lụt do khí quyển nóng chứa nhiều hơi nước hơn, tạo ra các đợt mưa cường độ siêu mạnh gây ra thảm họa lũ quét, sạt lở đất và ngập lụt lịch sử xuất hiện thường xuyên tại Nam Á, Đông Nam Á, châu Âu và Trung Phi. Xuất hiện ngày càng nhiều siêu bão dị thường do nhiệt độ bề mặt đại dương ở mức cao kỷ lục cung cấp năng lượng khổng lồ cho các cơn bão nhiệt đới. Bão có xu hướng tăng cấp nhanh, di chuyển phức tạp và đổ bộ với sức tàn phá khốc liệt hơn.

Báo cáo Đánh giá lần thứ sáu (AR6) của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC) và Báo cáo tình trạng khí hậu toàn cầu của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) đều khẳng định: Biến đổi khí hậu do con người gây ra là nguyên nhân trực tiếp làm gia tăng tính bất ổn của hệ thống khí hậu hành tinh.

Theo WMO, nhiệt độ trung bình toàn cầu hiện đã cao hơn khoảng 1,4°C đến 1,55°C so với mức trung bình thời kỳ năm 1850 - 1900, nồng độ CO₂ trong khí quyển đã vượt mốc 423 ppm, tăng hơn 53% so với thời kỳ tiền công nghiệp. Sự gia tăng này bẫy nhiệt lượng lại trong hệ thống Trái đất, tạo ra tình trạng “bất cân bằng năng lượng” (Earth’s energy imbalance) kỷ lục. Đại dương đã hấp thụ khoảng 90% lượng nhiệt dư thừa này, nhiệt dung đại dương đạt mức cao kỷ lục liên tục, cung cấp năng lượng cho siêu bão. Sự gia tăng nhiệt độ này không diễn ra đồng đều mà khuếch đại mạnh mẽ ở các vùng vĩ độ cao (hiệu ứng ấm lên ở Bắc Cực). Dòng tia khí quyển (Jet Stream) tức sóng khí quyển uốn lượn, dịch chuyển chậm làm giảm chênh lệch nhiệt độ cực - xích đạo, gây hiện tượng vòm nhiệt (Heat Dome).

Một trong những nguyên lý nền tảng giải thích sự gia tăng của mưa lớn và bão là phương trình Clausius-Clapeyron trong nhiệt động lực học khí quyển. Phương trình mô tả áp suất hơi nước chỉ ra rằng: Khi nhiệt độ khí quyển tăng thêm 1°C, khả năng giữ hơi nước của không khí tăng khoảng 7%. Khí quyển nóng hơn chứa nhiều độ ẩm hơn, đóng vai trò như một “ngân hàng năng lượng” tiềm tàng. Khi gặp điều kiện ngưng tụ, lượng hơi nước dồi dào này giải phóng nhiệt ẩn (latent heat), kích hoạt các cơn bão mạnh hơn và trút xuống những trận mưa với cường độ khủng khiếp, gây ra lũ quét và ngập lụt diện rộng.

Đường phố Huế trong mùa mưa lũ. 

Chiến lược ứng phó

Để đối mặt với cuộc khủng hoảng thời tiết cực đoan, cộng đồng quốc tế đang triển khai chiến lược hai trụ cột song song: Giảm thiểu (Mitigation) và Thích ứng (Adaptation).

Chiến lược giảm thiểu gồm ba hành động toàn cầu sau: Chuyển dịch năng lượng, Net-Zero (Thỏa thuận PA), định giá Carbon / ETS nhằm thực hiện chiến lược giảm thiểu cắt giảm khí nhà kính tận gốc. Chuyển dịch năng lượng tái tạo, loại bỏ dần năng lượng hóa thạch (than, dầu mỏ, khí đốt) và gia tăng tỷ trọng điện mặt trời, điện gió, thủy điện và năng lượng hạt nhân thế hệ mới. Các quốc gia thực hiện thỏa thuận Paris cam kết đưa lượng phát thải ròng về 0 vào giữa thế kỷ (2050 - 2060). Thực hiện nghiêm ngặt về thị trường carbon và thuế carbon, sử dụng công cụ kinh tế để buộc các ngành công nghiệp phát thải phải trả chi phí môi trường, khuyến khích công nghệ thu gom và lưu trữ carbon (CCUS).

Chiến lược Thích ứng là nâng cao khả năng kháng chịu của các quốc gia gồm cảnh báo sớm, hạ tầng kháng chịu, nông nghiệp thông minh và tài chính hỗ trợ. Sáng kiến “Cảnh báo sớm cho tất cả mọi người” (Early Warnings for All - EW4All) do Liên hợp quốc và WMO phát động nhằm bảo đảm mọi người dân trên Trái đất đều được bảo vệ bởi các hệ thống cảnh báo sớm thiên tai đa nguy cơ. Xây dựng hạ tầng kháng chịu khí hậu như xây đê biển thông minh, đô thị bọt biển (Sponge Cities) có khả năng thấm hút và lưu trữ nước mưa, nâng cấp lưới điện chống chịu bão tuyết và sóng nhiệt. Nông nghiệp sinh thái và thông minh với khí hậu (CSA) bao gồm chuyển đổi giống cây trồng chịu hạn, chịu mặn, áp dụng công nghệ tưới tiết kiệm nước để bảo đảm an ninh lương thực. Cuối cùng là tài chính khí hậu và Quỹ tổn thất & thiệt hại (Loss and Damage Fund) đã được thông qua tại các kỳ COP, quỹ này nhằm hỗ trợ tài chính cho các quốc gia đang phát triển - những đối tượng ít gây ra phát thải nhất nhưng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi thời tiết cực đoan.

Châu Á và Đông Nam Á (bao gồm Việt Nam) nằm trong nhóm khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do thiên tai kép, gây tổn thất lớn về người, hạ tầng và an ninh lương thực.

Những năm gần đây, Việt Nam hứng chịu hàng loạt hậu quả của biến đổi khí hậu. Sạt lở đất và lũ quét do mưa lớn cục bộ với cường độ vượt chu kỳ lịch sử xảy ra thường xuyên hơn tại các tỉnh miền núi (Lào Cai, Yên Bái, Hà Giang, Sơn La). Các đợt rét hại và nắng nóng dị thường xuất hiện với tần suất dày hơn. Mùa đông ghi nhận những đợt rét đậm, rét hại diện rộng làm chết hàng nghìn gia súc, trong khi mùa hè xuất hiện các đợt nắng nóng gay gắt kéo dài với nhiệt độ nhiều nơi vượt 42°C - 44°C. Bão mạnh và siêu bão gia tăng trong những năm gần đây, mùa bão có xu hướng dị thường về thời gian gia nhập Biển Đông và hướng di chuyển.

Tại Nam Trung Bộ (Ninh Thuận, Bình Thuận), hạn hán kéo dài làm suy giảm nghiêm trọng nguồn nước ngầm, gia tăng nguy cơ hoang mạc hóa đất nông nghiệp. Vùng đồng bằng sông Cửu Long bị hạn mặn và ngập lụt do nước biển dâng. Sự kết hợp giữa biến đổi khí hậu, hiện tượng El Niño và việc giữ nước của các hồ thủy điện thượng nguồn Mekong làm ranh giới mặn 4g/lít lấn sâu hàng trăm km vào nội đồng. Tình trạng này làm thiếu nước ngọt sinh hoạt trầm trọng cho hàng triệu dân và gây thiệt hại lớn cho các vùng chuyên canh cây ăn trái, lúa gạo. Việc khai thác nước ngầm quá mức kết hợp với thiếu hụt phù sa và nước biển dâng khiến bờ sông, bờ biển vùng ĐBSCL bị sạt lở nghiêm trọng, đe dọa sự tồn tại của nhiều dải đất ven biển.

Để bảo vệ sự phát triển bền vững và an toàn cho Nhân dân, Việt Nam đã và đang chủ động triển khai chuỗi giải pháp toàn diện, bao gồm: Thực hiện Quy hoạch phát triển Điện lực Quốc gia (Quy hoạch Điện VIII) và Cam kết COP26: khẳng định quyết tâm đạt phát thải ròng bằng 0 (Net-Zero) vào năm 2050 thông qua chuyển dịch sang điện gió ngoài khơi, điện mặt trời và hydro xanh; thực hiện Nghị quyết 120/NQ-CP về Phát triển bền vững ĐBSCL: chuyển đổi tư duy từ “chống lại thiên nhiên” sang “thuận thiên”, chủ động thích ứng với mặn - ngọt, quy hoạch lại vùng sản xuất thủy sản - cây ăn trái - lúa gạo theo nguồn nước; hiện đại hóa công tác dự báo, cảnh báo sớm: đầu tư hệ thống ra-đa thời tiết, trạm quan trắc tự động và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), siêu máy tính vào mô hình hóa dự báo thiên tai nhằm rút ngắn thời gian cảnh báo bão, lũ quét, sạt lở; củng cố hệ thống đê điều và hạ tầng chống ngập, nâng cấp đê biển, xây dựng các cống ngăn mặn cỡ lớn (như cống Cái Lớn - Cái Bé), cải tạo hệ thống thoát nước đô thị tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng; nâng cao năng lực tự ứng phó của cộng đồng, đưa nội dung phòng, chống thiên tai vào chương trình đào tạo, xây dựng mô hình “Cộng đồng an toàn”, phát huy phương châm “4 tại chỗ” (chỉ huy tại chỗ; lực lượng tại chỗ; phương tiện, vật tư tại chỗ; hậu cần tại chỗ) ở cấp xã, phường.

Thời tiết cực đoan không còn là câu chuyện riêng của từng quốc gia hay một giai đoạn ngắn hạn, mà là thử thách mang tính tồn vong của nền văn minh nhân loại trong thế kỷ XXI. Những dữ liệu khoa học từ IPCC và WMO là lời thức tỉnh rằng khoảng thời gian để hành động đang thu hẹp lại nhanh chóng.