Theo dõi chiều cao, nhận biết bất thường tăng trưởng

Trẻ tăng chiều cao quá nhanh cũng có thể là dấu hiệu cần kiểm tra. Ảnh minh họa: INT.

Trẻ tăng chiều cao quá chậm hoặc quá nhanh đều có thể liên quan đến những vấn đề cần được đánh giá, thay vì chỉ tự bổ sung canxi hay vi chất.

Theo dõi mức độ tăng trưởng

Quang Anh, 12 tuổi, cao 142 cm, nặng 39,2 kg, được gia đình đưa đi khám do chiều cao gần như không tăng trong 18 tháng và chỉ tăng khoảng 1 cm trong ba năm gần đây.

Theo chia sẻ của mẹ em, gia đình thường xuyên theo dõi chiều cao của trẻ bằng thước gắn tường. Khoảng ba năm gần đây, tốc độ tăng trưởng của Quang Anh chậm dần, đặc biệt trong 18 tháng gần nhất gần như không ghi nhận tăng chiều cao.

Lo lắng, gia đình từng tự bổ sung canxi và một số vi chất nhưng không thấy cải thiện nên đưa trẻ đến bệnh viện kiểm tra. Quang Anh có thể lực tốt, thường xuyên chơi bóng đá và bóng rổ. Gần đây, trẻ thỉnh thoảng đau đầu, buồn nôn nhưng vẫn sinh hoạt bình thường.

Qua thăm khám, ThS.BS Đỗ Tiến Sơn, Khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội, ghi nhận trẻ vẫn trong ngưỡng phù hợp theo tuổi nhưng thấp hơn so với đường tăng trưởng chung. Theo chuẩn tăng trưởng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), chiều cao trung bình của trẻ trai 12 tuổi khoảng 149,1 cm.

Ở giai đoạn này, trẻ có thể tăng khoảng 5 - 6 cm mỗi năm và tốc độ tăng trưởng thường nhanh hơn khi bước vào dậy thì. Với chiều cao của bố là 1,67 m và mẹ là 1,60 m, chiều cao mục tiêu của Quang Anh khi trưởng thành được ước tính khoảng 1,70 m.

Do trẻ có tốc độ tăng trưởng chiều cao thấp kéo dài, kèm biểu hiện đau đầu, buồn nôn, bác sĩ chỉ định xét nghiệm đánh giá trục hormone tăng trưởng, chức năng nội tiết, các chỉ số liên quan đến dinh dưỡng và chụp cộng hưởng từ sọ não nhằm loại trừ nguyên nhân bệnh lý.

Kết quả chưa ghi nhận bất thường đáng kể về nội tiết hoặc tổn thương não. Sau khi các nguyên nhân bệnh lý chính được loại trừ, trẻ được chuyển sang đánh giá chuyên sâu về dinh dưỡng và lối sống.

Gia đình cho biết Quang Anh chơi bóng đá từ nhỏ, hiện duy trì tần suất vận động khá cao và đồng thời tham gia bóng rổ tại trường. Tuy nhiên, cường độ và thời lượng vận động trong từng giai đoạn trước đây không được ghi nhận cụ thể.

Qua khai thác khẩu phần và mức độ vận động thực tế gần đây, TS Trần Quyền An - chuyên gia dinh dưỡng, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội, nhận thấy trẻ nạp khoảng 1.800 - 2.000 kcal và 0,8 - 1 g protein/kg cân nặng mỗi ngày. Trong khi đó, dựa trên tuổi, thể trạng và mức độ vận động hiện tại, nhu cầu năng lượng của Quang Anh được ước tính khoảng 2.700 kcal mỗi ngày.

Theo TS An, khẩu phần hiện tại chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu năng lượng và một số chất dinh dưỡng cần thiết cho cả hoạt động thể lực và quá trình tăng trưởng. Khi tình trạng cung cấp năng lượng thấp hơn nhu cầu kéo dài, đây có thể là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến tốc độ phát triển của trẻ.

Quang Anh được xây dựng chế độ dinh dưỡng cá thể hóa dựa trên nhu cầu, thói quen ăn uống, sở thích và lịch vận động. Khẩu phần được điều chỉnh để đáp ứng tốt hơn nhu cầu về năng lượng và protein, đồng thời bảo đảm đa dạng các nhóm thực phẩm. Thực đơn ưu tiên nguồn đạm chất lượng như thịt nạc, cá, trứng, sữa; bổ sung đầy đủ rau xanh, trái cây và các thực phẩm giàu carbohydrate.

Trẻ duy trì ba bữa chính và thêm các bữa phụ phù hợp với lịch học, tập luyện; uống đủ nước và không tự ý sử dụng thực phẩm chức năng hoặc các sản phẩm được quảng cáo giúp tăng chiều cao.

Bên cạnh dinh dưỡng, trẻ được khuyến khích ngủ trước 22 giờ, bảo đảm thời lượng ngủ phù hợp với lứa tuổi, duy trì vận động hợp lý và tăng các hoạt động ngoài trời. Gia đình được hướng dẫn theo dõi chiều cao, cân nặng định kỳ và đưa trẻ tái khám sau mỗi 3 - 4 tháng.

Sau bốn tháng thực hiện kế hoạch, Quang Anh cao 145,2 cm, tăng 3,2 cm so với thời điểm ban đầu; cân nặng tăng 3,5 kg. BMI của trẻ vẫn nằm trong giới hạn phù hợp với lứa tuổi. Tốc độ tăng chiều cao trong giai đoạn theo dõi được cải thiện so với thời gian trước can thiệp.

Chế độ dinh dưỡng có ảnh hưởng đến tốc độ tăng chiều cao của trẻ. Ảnh minh họa: INT.

Không phải trẻ chậm cao đều do thiếu canxi

TS Trần Quyền An cho biết, cơ thể trẻ đang phát triển cần đủ năng lượng và chất dinh dưỡng để đáp ứng nhu cầu duy trì hoạt động sống, vận động và tăng trưởng. Khi năng lượng cung cấp không đáp ứng nhu cầu trong thời gian dài, cơ thể có thể ưu tiên năng lượng cho các chức năng thiết yếu, từ đó ảnh hưởng đến những quá trình như tăng trưởng và phát triển.

Quang Anh đang bước vào giai đoạn dậy thì, thời điểm có tiềm năng tăng trưởng chiều cao mạnh. Vì vậy, bảo đảm khẩu phần phù hợp, kết hợp tối ưu giấc ngủ, vận động và các yếu tố lối sống có ý nghĩa quan trọng để trẻ phát huy tốt tiềm năng tăng trưởng.

Theo TS An, không phải mọi trường hợp trẻ chậm tăng chiều cao đều liên quan đến thiếu canxi. Chiều cao chịu ảnh hưởng đồng thời bởi di truyền, tình trạng dinh dưỡng, hormone, tuổi xương, giai đoạn dậy thì, giấc ngủ, vận động và một số bệnh lý.

Vì vậy, tự ý bổ sung canxi, vi chất hoặc sử dụng các sản phẩm quảng cáo tăng chiều cao khi chưa xác định nguyên nhân có thể không mang lại hiệu quả và đôi khi không cần thiết.

Mức cải thiện chiều cao sau can thiệp khác nhau ở mỗi trẻ, phụ thuộc vào nguyên nhân gây chậm tăng trưởng, tuổi xương, giai đoạn dậy thì, tiềm năng di truyền và thời điểm được can thiệp.

Phụ huynh nên đo chiều cao, cân nặng của trẻ định kỳ bằng phương pháp thống nhất và theo dõi trên biểu đồ tăng trưởng. Nếu nhận thấy chiều cao tăng chậm rõ rệt, đường tăng trưởng đi xuống hoặc trẻ phát triển khác biệt đáng kể so với trước đây, nên đưa trẻ đi khám để sàng lọc nguyên nhân, thay vì tự bổ sung các sản phẩm hỗ trợ tăng chiều cao.

Theo ThS.BS Dương Công Minh - Bệnh viện Nhi đồng Thành phố (TPHCM), có nhiều vấn đề có thể ảnh hưởng đến quá trình tăng trưởng chiều cao của trẻ, trong đó có biếng ăn, suy dinh dưỡng. Điều trị biếng ăn, suy dinh dưỡng sớm sẽ giúp trẻ bắt kịp sự tăng trưởng của các bạn cùng lứa tuổi.

Ở trẻ dư cân, béo phì, trẻ thường rất thèm ăn và phần lớn năng lượng dư thừa đến từ cơm và chất béo trong dầu mỡ. Với trẻ dư cân mức độ nhẹ, nên cho trẻ sử dụng sữa tươi không đường. Với trẻ béo phì, nên chọn sữa tách béo (sữa gầy, sữa không béo, sữa tách bơ...) dành cho trẻ trên 6 tuổi. Trẻ béo phì vẫn cần được cung cấp đủ lượng canxi cần thiết cho quá trình tăng trưởng chiều cao, đồng thời khắc phục tình trạng béo phì.

Với trẻ không thích uống sữa, có hai tình huống. Nếu trẻ hoàn toàn không thích bất kỳ loại sữa nào, cần khuyến khích ăn thêm những thực phẩm làm từ sữa như sữa chua, phô mai; đồng thời thường xuyên cho trẻ ăn các thực phẩm giàu canxi như cua đồng, tôm, tép, ốc, cá nhỏ có thể ăn cả xương.

Nếu trẻ không thích uống sữa bột mà chỉ thích sữa tươi, có thể chấp nhận sở thích này để tạo hứng thú, giúp trẻ uống đủ lượng sữa cần thiết cho cơ thể.

Bên cạnh đó, cần phòng ngừa thiếu máu thiếu sắt bằng cách chú ý cho trẻ ăn những thực phẩm giàu sắt như huyết, gan, thịt, cá, tôm tép, đậu đỗ, rau lá xanh. Vitamin C trong rau quả tươi giúp trẻ hấp thu tốt chất sắt từ thức ăn.

Tẩy giun định kỳ 6 tháng/lần để phòng nhiễm giun sán làm mất chất sắt của trẻ. Để phòng ngừa thiếu kẽm, cần chú ý cho trẻ ăn thịt, cá, trứng, sữa, nhất là hải sản như nghêu, sò, hàu... Đồng thời, cần phòng ngừa thiếu i-ốt bằng cách sử dụng muối i-ốt trong chế biến thức ăn hằng ngày.

Yếu tố nguy cơ từ dậy thì sớm

Không chỉ tốc độ tăng trưởng chậm cần được lưu ý, việc trẻ tăng chiều cao quá nhanh cũng có thể là dấu hiệu cần kiểm tra, đặc biệt khi đi kèm những biểu hiện dậy thì sớm. Bé Hằng, 8 tuổi, có mùi cơ thể, ngực phát triển và tăng 8 cm trong 6 tháng. Gia đình đưa bé đi khám và được bác sĩ chẩn đoán dậy thì sớm.

ThS.BS.CKI Hạp Tiến Lộc, Khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TPHCM, giải thích ngực bé phát triển do tác động của hormone estrogen, trong khi mùi cơ thể xuất hiện do các tuyến mồ hôi hoạt động mạnh dưới ảnh hưởng của hormone sinh dục.

Đặc biệt, bé tăng 8 cm trong 6 tháng, tương đương tốc độ tăng trưởng vọt ở giai đoạn đỉnh dậy thì. “Tốc độ tăng trưởng trung bình của một bé gái 8 tuổi là khoảng 5 - 6 cm/năm. Trẻ ở tuổi ăn tuổi lớn nhưng nếu tăng chiều cao trên 1 cm/tháng là bất thường”, bác sĩ Lộc cho biết.

Kết quả chụp X-quang cho thấy tuổi xương của bé tương đương 11 tuổi, cao hơn tuổi thật 3 tuổi. Nguyên nhân là dậy thì sớm khiến các đầu xương (sụn tăng trưởng) cứng lại nhanh hơn. Điều này đồng nghĩa bé Hằng có thể ngừng cao ở tuổi xương 14 - 15, khi mới 12 - 13 tuổi thật.

Nếu không được can thiệp, bé có nguy cơ thấp lùn khi trưởng thành dù hiện tại đang tăng chiều cao nhanh. Bác sĩ khuyến cáo gia đình cần tuân thủ phác đồ điều trị, tái khám đúng hẹn để đánh giá tốc độ tăng trưởng và tuổi xương. Bên cạnh đó, gia đình cần đồng hành, giải thích để bé hiểu về tình trạng của mình, tránh ảnh hưởng đến tâm lý.

Theo dõi chiều cao vì vậy không chỉ là nhìn vào con số trẻ cao thêm bao nhiêu, mà quan trọng hơn là quan sát tốc độ tăng trưởng theo thời gian. Đặc biệt ở tuổi dậy thì, khi cơ thể có những thay đổi nhanh chóng, việc ghi nhận đều đặn chiều cao, cân nặng, kết hợp theo dõi tuổi xương và các dấu hiệu phát triển giúp phụ huynh nhận biết sớm những bất thường.

Khi chiều cao tăng chậm rõ rệt, đường tăng trưởng đi xuống, trẻ phát triển khác biệt đáng kể so với trước đây hoặc tăng trưởng quá nhanh kèm dấu hiệu dậy thì sớm, phụ huynh nên đưa con đi khám để được đánh giá nguyên nhân.

Thay vì tự bổ sung canxi, vi chất hoặc các sản phẩm được quảng cáo giúp tăng chiều cao, việc theo dõi có hệ thống và can thiệp đúng nguyên nhân sẽ giúp trẻ phát huy tốt hơn tiềm năng tăng trưởng.